Theo thống kê, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu cà phê Việt Nam đạt 8,9  tỷ USD. Tính chung 9 tháng đầu năm 2026, lượng cà phê xuất khẩu của nước ta đạt hơn 1,32 triệu tấn, tăng 11,5% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, do giá cà phê thế giới bước vào đợt điều chỉnh giảm, tổng giá trị xuất khẩu 9 tháng lại giảm nhẹ khoảng 3,8%, đạt gần 4,85 tỷ USD.

Bài toán chất lượng và công nghệ

Thực tế này phản ánh rõ quy luật khắc nghiệt của thị trường đó là sản lượng tăng không đồng nghĩa với giá trị tăng. Nhìn sâu vào nội tại ngành hàng, câu chuyện phát triển bền vững không chỉ nằm ở việc mở rộng diện tích mà đang phụ thuộc trực tiếp vào năng lực ứng dụng công nghệ, kiểm soát chất lượng và giải pháp quản trị rủi ro tài chính cho nông dân.

Khác với những vùng canh tác bằng phẳng ở Tây Nguyên, cà phê Arabica (cà phê chè) trồng trên các dốc núi cao ở Sơn La sở hữu hương vị thơm ngậy đặc trưng nhưng lại chịu rủi ro rất lớn từ thiên nhiên do phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nước tự nhiên và biến đổi khí hậu. Việc đưa công nghệ vào nhà vườn đã và đang ghi nhận những mô hình đột phá, song rào cản về hạ tầng lại khiến việc nhân rộng gặp không ít gập ghềnh.

Thực tế tại HTX Cà phê Aratay (Mường Chanh, Sơn La) cho thấy hiệu quả rõ rệt khi ứng dụng các giải pháp kỹ thuật thông minh như tưới nước tự động, ủ phân hữu cơ. Theo ông Hà Văn Thảo, thành viên HTX, chi phí đầu tư dây điện, trụ tưới dưới 100 triệu đồng/ha là mức HTX có thể gánh vác khi giá cà phê ở mức tốt.

Tuy nhiên, "nút thắt" nằm ở hạ tầng phụ trợ và địa hình. Để vận chuyển nước và kéo hệ thống tưới lên các triền đồi cao cần nguồn lực lao động rất lớn cùng nguồn điện cực kỳ mạnh mẽ. Nhiều hộ dân dù chủ động đào hồ trên đồi nhưng khi khảo sát vẫn không thể lắp hệ thống tưới thông minh do áp lực nước quá yếu, lại thiếu điện ba pha. Đó là chưa kể rào cản chi phí đầu tư ban đầu lên khoảng 100 triệu đồng/ha, vẫn là con số quá tầm đối với các hộ nghèo nếu không có sự đồng hành của tín dụng hoặc hỗ trợ hạ tầng dùng chung.

Ông Nguyễn Xuân Thao, Giám đốc HTX Cà phê Bích Thao, cho biết điều ông trăn trở nhất hiện nay chính là hiện tượng “phát triển nóng” diện tích cà phê. Nhắc lại bài học đắt giá của thị trường, ông Nguyễn Xuân Thao cảnh báo có thời điểm giá bán cà phê tụt xuống vỏn vẹn 4.000 đồng/kg, trong khi riêng công thu hái đã mất 3.000 đồng/kg. Điều này khiến người làm ra cà phê không đủ trả tiền công. Trong khi cà phê Việt Nam hiện nay dù xuất khẩu nhiều nhưng giá của loại nông sản này lại do thị trường thế giới quyết định.

Theo dữ liệu thống kê từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường và ngành nông nghiệp, tổng diện tích canh tác cà phê của Việt Nam hiện đạt khoảng 720.000 – 730.000 ha. Trong đó, diện tích thu hoạch thực tế dao động quanh mức 630.000 – 650.000 ha. Còn theo Đề án phát triển cây công nghiệp chủ lực đến năm 2030, quy hoạch diện tích cà phê cả nước được khống chế ở mức 600.000 ha. Như vậy, diện tích thực tế hiện nay đã vượt quy hoạch khoảng 120.000 – 130.000 ha (vượt hơn 20%).

Quản trị rủi ro bằng bảo hiểm nông nghiệp

Đứng trước làn sóng mở rộng diện tích cà phê tự phát, ông Nguyễn Thanh Tâm, Giám đốc Công ty Cổ phần TMT Consulting, nhìn nhận, bài học từ cây quế ở Lào Cai và một số địa phương khác ở vùng cao vẫn còn nguyên giá trị vì diện tích tăng ồ ạt nhưng thu lợi rất ít. Do đó, việc sản xuất nhỏ lẻ, tự phát sẽ khiến ngành cà phê mất kiểm soát khi thị trường thế giới biến động hoặc áp đặt các tiêu chuẩn kỹ thuật chặt chẽ hơn. “Được mùa thì mất giá là kịch bản khó tránh khỏi nếu không quản lý được nguồn cung”, ông Nguyễn Thanh Tâm cho biết.

Ngoài ra, vấn đề được các chuyên gia quan tâm là nhiều địa phương hiện nay là mở rộng diện tích cây cà phê (cả Tây Nguyên và Tây Bắc) nhưng vẫn chưa có nghiên cứu bài bản, toàn diện về mức độ phù hợp sinh thái, thổ nhưỡng, nguồn nước, giống… Điều này khiến ngành chức năng khó đưa ra giải pháp tổng thể cho cây cà phê.

“Việc thiếu một "bộ dữ liệu chuẩn" về khí hậu, đất đai, giống, kỹ thuật chăm sóc, thu hoạch… khiến cho việc cảnh báo rủi ro khi mở rộng diện tích trở nên rất khó khăn”, ông Nguyễn Mạnh Sơn, Viện chiến lược chính sách và môi trường, nhấn mạnh.

Trước những rủi ro về giá cả, phát triển nóng diện tích, ông Nguyễn Xuân Thao, cho rằng sản xuất năng suất cao bắt buộc phải đi cùng chất lượng. Và con đường sống duy nhất là đi vào phát triển cà phê đặc sản để đạt giá trị gia tăng cao. Sơn La hiện có thể xuất khẩu trực tiếp 2.000 - 4.000 tấn cà phê đặc sản mỗi năm, nhưng nếu nhà nhà cùng đua nhau mở rộng diện tích tự phát thì vô tình tự hạ thấp chất lượng. Còn nhìn về toàn ngành, hiện cà phê đặc sản của Việt Nam xuất khẩu chưa đến 1% tổng sản lượng, trong khi nhu cầu thế giới đối với cà phê chất lượng cao, có truy xuất nguồn gốc lại cực kỳ lớn.

Ông Nguyễn Thanh Tâm dẫn chứng, tại Vân Nam - Trung Quốc, diện tích cà phê đã ở mức 80-90 nghìn ha nhưng họ chú trọng đến chế biến sâu song song với xây dựng thương hiệu nên hạn chế được rủi ro. Còn ở Việt Nam hiện nay, muốn tăng thu nhập và hạn chế rủi ro từ thị trường cho người nông dân, thì cần xem xen canh là một hướng đi.

Một vấn đề hiện nay là cây cà phê bị tác động không nhỏ bởi thời tiết cực đoan như sương muối, hạn hán. Để giải quyết vấn đề này, các chuyên gia cho rằng công cụ bảo hiểm nông nghiệp đang được xem là "tấm đệm" an toàn và quan trọng nhưng điều này lại từng bị bỏ ngỏ.

Theo Viện chiến lược chính sách và môi trường, nhiều doanh nghiệp hiện đã triển khai sản phẩm bảo hiểm lượng mưa. Sau khi tính toán, với mức doanh thu trung bình 400 - 500 triệu đồng/ha cà phê (năng suất 2 - 2,5 tấn nhân), việc bỏ ra 3 - 4 triệu đồng/ha/năm để mua bảo hiểm là mức chi phí hoàn toàn khả thi với bà con. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là thiếu công cụ đo đạc thiên tai chuẩn xác và mức phí chưa hấp dẫn người dân tham gia bảo hiểm nông nghiệp.

Tháo gỡ cho điểm nghẽn này, bà Đinh Thị Hoa, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết Nghị định 346/NĐ-CP về bảo hiểm nông nghiệp ra đời mới đây đã tạo bước ngoặt không nhỏ. Cà phê đã được đưa vào danh mục đối tượng được hưởng mức hỗ trợ phí bảo hiểm rất cao. Mức thụ hưởng hỗ trợ phí từ ngân sách lên tới 50%  và đối tượng cũng được mở rộng cho cả hộ nghèo, hộ cận nghèo, HTX và hộ nông dân bình thường. Đây là cơ sở pháp lý và tài chính vững chắc để ngành cà phê tận dụng, chủ động bảo vệ mình trước rủi ro thiên tai.

Bà Hoa phân tích thêm, trước đây nông dân ít quan tâm đến bảo hiểm sương muối cho cây cà phê vì phí cao, hỗ trợ thấp, lại thêm phía doanh nghiệp bảo hiểm e ngại do thiếu công cụ đo đạc khách quan. Hiện nay, với sự đồng hành chủ động từ Bộ NN&MT trong việc triển khai hạ tầng dữ liệu kỹ thuật số, bài toán đo đạc địa chấn - thời tiết sẽ dần được giải quyết, giúp các hợp đồng bảo hiểm nông nghiệp thực sự đi vào đời sống.

Tựu trung lại, bức tranh ngành cà phê Việt Nam đang bước sang giai đoạn chuyển mình quyết định. Đã qua thời kỳ chạy theo diện tích và sản lượng thô. Để bảo vệ thành quả từ kim ngạch kỷ lục và đưa thu nhập của người trồng cà phê nâng lên một tầm cao mới, sự kết hợp đồng bộ giữa hạ tầng công nghệ tưới tiêu thông minh, tư duy thâm canh nâng cao chất lượng đặc sản của các HTX, cùng chính sách bảo hiểm nông nghiệp từ Nghị định 346/NĐ-CP sẽ chính là kiềng ba chân vững chắc, giúp ngành hàng này vượt qua mọi biến động của thị trường và thiên tai.

Tùng Lâm