Những phản hồi dữ dội của dư luận xung quanh việc thu phí được cho là bất hợp lý của trạm thu phí BOT Cai Lậy (Tiền Giang) những ngày qua một lần nữa cho thấy vấn đề minh bạch các dự án BOT cần được làm rõ.

Bất cập đặt trạm thu phí

Trong một động thái mới đây, Thanh tra Chính phủ đã chỉ ra nhiều khuyết điểm khi Bộ GTVT triển khai các dự án BOT, như hầu hết dự án BT và BOT đều được thực hiện tại các khu vực giao thông trọng yếu, có mật độ tham gia giao thông lớn, đặt các trạm thu phí có khoảng cách gần nhau bất hợp lý, giá phí cao, tăng nhanh.

Thậm chí, theo Thanh tra Chính phủ, việc xác định vị trí đặt trạm thu phí không hợp lý như đặt trạm thu phí ngoài vùng dự án, đặt trạm thu phí tuyến đường này để hỗ trợ thu phí đầu tư tuyến đường khác….

Trên thực tế, những bất cập này đã khiến người dân phản ứng dữ dội tại trạm thu phí đường bộ BOT Cai Lậy. Cụ thể, chủ đầu tư bỏ ra 1.000 tỷ đồng để xây dựng đường tránh Cai Lậy song song với đường Quốc lộ 1A. Đồng thời bỏ ra 300 tỷ đồng để cải tạo Quốc lộ 1A. Tuy nhiên, thay vì chỉ đặt trạm thu phí BOT ở đường tránh, chủ đầu tư đã đặt trạm thu phí ngay tuyến đường Quốc lộ 1A, đoạn đi vào đường Quốc lộ 1A và cả đường tránh, với mức thu phí áp dụng tương đương.

Thực tế trong thời gian qua, Bộ KH&ĐT đã tiến hành thanh tra 11 dự án BOT trên Quốc lộ 1A và quá trình thanh tra cũng đã chỉ ra những bất cập, thiếu sót trong công tác thu phí hoàn vốn này.

Theo Bộ KH&ĐT, nhiều dự án BOT được lập trên các tuyến đường huyết mạch, độc đạo và khi trạm thu phí mọc lên, khách hàng không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc chấp nhận qua trạm thu phí. Đây là hình thức cưỡng bức sử dụng dịch vụ gây bức xúc, phản đối kéo dài trong thời gian qua. Người dân đã đóng thuế và Nhà nước có nghĩa vụ xây dựng cơ sở hạ tầng thiết yếu đảm bảo nhu cầu đi lại cho người dân.

Chưa kể, những tuyến đường độc đạo này trước đây được xây dựng dựa trên tiền thuế của người dân; được duy tu, bảo dưỡng dựa trên tiền phí của người dân (qua Quỹ bảo trì đường bộ). Bây giờ, nhà đầu tư vào lập dự án BOT (một số đoạn chỉ là trải thảm lại bề mặt) và thu phí, lập luận rằng nhà đầu tư đang bán phần giá trị gia tăng nhưng thực chất là đã tước đoạt quyền sử dụng của người dân đối với một tiện ích vốn thuộc về họ.

Chính sự “thiên vị” quá mức bên cung mà bỏ qua bên cầu là nguyên nhân khiến cho dư luận và xã hội thiếu niềm tin vào các dự án BOT

Đồng thời Bộ Tài chính hiện đã ban hành Thông tư riêng về mức thu phí cho từng dự án để áp dụng trên cơ sở phù hợp với khung mức phí được quy định tại Thông tư số 159/2013/TT-BTC. Tuy nhiên, mức dao động trong khung mức phí này đối với từng loại xe là tương đối cao.

“Như vậy, việc ban hành từng Thông tư riêng về mức phí vừa phức tạp thêm thủ tục hành chính, vừa thiếu minh bạch về cơ sở xác định mức thu phí, hình thành cơ chế xin – cho, dễ phát sinh tiêu cực”, Bộ KH&ĐT đánh giá.

Chưa kể về thời gian thu phí, trên thực tế, đối với các dự án BOT mà Thanh tra Bộ KH&ĐT đã thanh tra thời gian vừa qua, nhiều dự án đã hoàn thành quá sáu tháng (thậm chí có dự án hoàn thành gần 5 năm) nhưng vẫn chưa có dự án nào tiến hành quyết toán.

Quyền giám sát của người dân

Theo Ts.Vũ Đình Ánh, chuyên gia kinh tế, quy trình quản lý dự án BOT hiện hành là một quy trình khép kín, mang tính chất “nội bộ” giữa cơ quan chức năng và chủ đầu tư dự án. Nói một cách khác, bên cung công trình dự án BOT hầu như vắng bóng vai trò và tiếng nói của bên cầu các công trình đó – những người sử dụng và nộp phí để hoàn vốn công trình BOT – cũng như của cơ quan độc lập như Kiểm toán Nhà nước.

“Chính sự thiên vị quá mức bên cung mà bỏ qua bên cầu này là nguyên nhân khiến cho dư luận và xã hội thiếu niềm tin vào các dự án BOT, cả tổng mức đầu tư, thất thoát lãng phí trong đầu tư cũng như vị trí đặt trạm thu phí, mức phí, v.v.”, Ts. Ánh nói.

Vì vậy, theo Ts. Ánh, cơ quan chức năng và chủ đầu tư dự án BOT nhất định phải giải tỏa những nghi ngờ và bức xúc đó. Muốn vậy, chúng ta cần sớm xây dựng và hoàn thiện cơ chế quản lý dự án BOT theo hướng có sự tham gia của bên thứ ba một cách tích cực nhất vào quản lý dự án BOT trong tất cả các khâu để bảo đảm quyền lợi của người sử dụng và nộp phí cho việc sử dụng mỗi công trình BOT.

Đồng quan điểm, PGs.Ts. Nguyễn Trọng Cơ, Giám đốc Học viện Tài chính, cho rằng việc kiểm tra, giám sát của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền là cần thiết và rất quan trọng, song vai trò giám sát của xã hội, của người dân với các hợp đồng PPP cũng không kém phần quan trọng. Việc công khai và minh bạch với số liệu đầy đủ cùng việc giải trình rõ từng công trình, kết cấu hạ tầng theo hợp đồng PPP trên các phương tiện truyền thông là cơ sở để người dân thực hiện quyền giám sát của mình.

Thy Lê