Ở các vùng nông thôn, ngoài sản xuất nông nghiệp thì làng nghề và các nghề phụ vừa tạo việc làm lúc nông nhàn, vừa tăng thu nhập và tạo nên dấu ấn bản sắc văn hóa vùng miền thông qua lưu truyền các sản phẩm ngành nghề truyền thống. Để hỗ trợ phát triển ngành nghề nông thôn, Chính phủ đã ban hành Nghị định 66/2006/NĐ-CP (NĐ66) và đến nay đã trải qua hơn 10 năm.

Thách thức và cơ hội

Đầu tháng 3/2017, Bộ NN&PTNT đánh giá, qua hơn một thập kỷ thực hiện NĐ66, cả nước đã khôi phục và nhân rộng được nhiều nghề truyền thống, như nghề thêu, dệt thổ cẩm, gốm sứ, mây tre đan… và hình thành nhiều nghề phi nông nghiệp mới.

Hiện đa số các tỉnh, thành phố đều triển khai quy hoạch và có chính sách hỗ trợ phát triển ngành nghề nông thôn, từ đó trên toàn quốc đã có 56.109 DNNVV, 797 HTX, 119 THT và 329.514 hộ làng nghề, tổng thu ngành nghề năm 2015 đạt trên 1 triệu tỷ đồng.

Từ làng nghề truyền thống hương đen Xà Cầu (xã Quảng Phú Cầu, Ứng Hòa, Hà Nội), ông Nguyễn Tiến Thi - Giám đốc HTX Hương Thủy Xuân Tiên, phản ánh các HTX làng nghề đang phải tự bươn chải và đang cần hỗ trợ nhiều mặt, nhất là chính sách bảo hộ, thiếu mặt bằng sản xuất, thiếu vốn đầu tư chiều sâu và ứng dụng công nghệ mới…

Ở tâm điểm Đồng bằng sông Cửu Long, ông Nguyễn Quốc Hải - nguyên Chủ tịch Liên minh HTX Tp.Cần Thơ, cho rằng con đường HTX và HTX làng nghề thực sự còn lắm chông gai. Thực tế, nếu làng nghề thiếu vắng hình thức liên kết HTX thì khó vận hành hiệu quả chuỗi sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Các cấp ngành hô hào phát huy nội lực làng nghề, nhưng thực tế thờ ơ với HTX làng nghề, cứ để các hộ nghề manh mún nhỏ lẻ tự bơi (?).

Để làng nghề và HTX làng nghề có cơ hội phát triển, ông Võ Kim Cự - Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam, đã chỉ rõ thách thức rất lớn là việc quản lý nhà nước đối với các làng nghề còn phân tán và chồng chéo, từ đó, đề xuất các cấp ngành từ Trung ương đến địa phương tập trung chỉ đạo cơ chế chính sách đặc thù cho làng nghề, bổ sung nội dung phát triển HTX kiểu mới gắn với chuỗi giá trị sản phẩm làng nghề vào chương trình xây dựng nông thôn mới, một nhiệm vụ hàng đầu của cả hệ thống chính trị.

Theo Chủ tịch Võ Kim Cự, tới đây, các cấp ngành cần lựa chọn thí điểm một số địa phương hỗ trợ xây dựng HTX trong làng nghề theo mô hình HTX kiểu mới. Thông qua thí điểm, HTX làng nghề nào hoạt động hiệu quả và có sức thuyết phục sẽ là mô hình mẫu để phát triển nhân rộng.

HTX làng nghề hương Thủy Xuân Tiên (Hà Nội) đang khó về vốn và đất mở rộng sản xuất

Cần sớm có Nghị định mới

Đồng thuận với Liên minh HTX Việt Nam về những thách thức cản trở làng nghề và HTX làng nghề, ông Trần Thanh Nam - Thứ trưởng Bộ NN&PTNT, cho rằng sau hơn 10 năm thực hiện, NĐ66 đã bộc lộ một số bất cập nổi cộm.

Trước hết, chất lượng sản phẩm làng nghề chưa cao, công nghệ thiết bị phần lớn lạc hậu, thủ công và bán cơ khí. Hầu hết các làng nghề chưa chủ động nguồn nguyên liệu và chưa có quy mô tập trung để sản xuất hàng hóa lớn.

Cơ sở hạ tầng nhiều làng nghề chưa đáp ứng nhu cầu phát triển làng nghệ bền vững. Nhức nhối nhất là thực trạng phát triển “nóng” các làng nghề thời gian qua đã làm gia tăng mức độ ô nhiễm môi trường trầm trọng, nhưng chưa xử lý triệt để.

Từ thực tế thu nhập nghề thấp, lao động làng nghề chuyển dịch mạnh từ nông thôn ra các đô thị lớn tìm việc, dẫn tới số lượng nghệ nhân, thợ nghề giỏi ở các làng nghề dần bị mai một. Nhiều làng nghề chưa có chiến lược phát triển sản phẩm, chưa đủ sức xây dựng thương hiệu làng nghề để khai thác tốt hơn thị trường trong nước và xuất khẩu.

Trong khi đó, các chính sách hỗ trợ Nhà nước dù ban hành nhiều mà vẫn thiếu và chồng chéo, thiếu sự thống nhất chung, lại chịu sự quản lý của nhiều bộ ngành khác nhau. Hơn nữa, cách vận dụng ở các địa phương thiếu nhất quán, chậm điều chỉnh, nên đã không đạt hiệu quả như mong muốn.

Thứ trưởng Trần Thanh Nam cho biết, Bộ NN&PTNT đang phối hợp với các bộ ngành để tham mưu cho Chính phủ ban hành Nghị định mới phát triển làng nghề, thay thế NĐ66. Do vậy, trước mắt các địa phương cần tiếp tục linh hoạt vận dụng các chính sách hiện có về phát triển ngành nghề, đồng thời chủ động ban hành cơ chế chính sách đặc thù phù hợp với thực tiễn địa phương để hỗ trợ phát triển ngành nghề nông thôn.

Lưu Đoàn