Theo số liệu báo cáo của Bộ NN&PTNT, từ năm 2000 trở lại đây, trung bình mỗi năm đất nông nghiệp chuyển sang đất phi nông nghiệp khoảng 7.400 ha. Báo cáo của Bộ TN&MT cho thấy, cũng trong khoảng thời gian trên, đất nông nghiệp chuyển đổi mục đích sử dụng sang đất phi nông nghiệp trung bình hàng năm là 1% tổng diện tích đất sản xuất.

Báo động suy giảm đất nông nghiệp

Việt Nam là một trong 5 nước bị ảnh hưởng nghiêm trọng do tác động của BĐKH, nhất là nước biển dâng. BĐKH được cảnh báo sẽ làm cho thiên tai, đặc biệt là bão, lũ lụt, hạn hán ngày càng gia tăng về cường độ, tần suất và quy mô ở nhiều nơi trong cả nước, nên sẽ dẫn đến nguy cơ khan hiếm và thiếu hụt đất sản xuất nông nghiệp.

Theo cảnh báo của Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), nếu mực nước biển dâng 1m, Việt Nam sẽ mất 5% diện tích đất đai, 11% người mất nhà, giảm 7% sản lượng nông nghiệp.

Phản ánh thực trạng quản lý sử dụng đất nông nghiệp tại các địa phương trong những năm qua, Ths. Vũ Thành Bao - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho biết, bên cạnh những chuyển biến tích cực vẫn tồn tại nhiều bất cập: chất lượng quy hoạch sử dụng đất thấp; tình trạng giao đất, cho thuê đất không đúng thẩm quyền, sử dụng đất nông nghiệp sai mục đích còn diễn ra phổ biến ở nhiều địa phương; công tác bồi thường giải phóng mặt bằng còn chậm và kéo dài… dẫn đến tình trạng tranh chấp, khiếu kiện đông người về đất đai có xu hướng ngày càng gia tăng.

Người dân thiếu đất sản xuất trong khi dự án vẫn bị bỏ hoang theo năm tháng

Đất nông nghiệp trong khu dân cư quá nhỏ lẻ, phân tán, không đáp ứng yêu cầu sản xuất hàng hóa, đôi khi chịu nhiều tác động của quá trình đô thị hóa, CNH nên sản xuất kém hiệu quả; nhiều diện tích đất nông nghiệp xen kẽ nhất là tại các đô thị lớn, gần các KCN còn để hoang hóa, chưa kể đến nhiều diện tích đất nông nghiệp đã được thu hồi cho các mục đích phi nông nghiệp nhưng để cỏ mọc nhiều năm, trong khi người dân lại không có đất sản xuất, gây lãng phí lớn nguồn tài nguyên đất đai. Tình trạng lấn chiếm, chuyển mục đích trái phép vẫn còn diễn ra ở nhiều nơi.

Ts. Nguyễn Trí Ngọc - nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ NN&PTNT), băn khoăn: “Thời gian qua, một số địa phương để mất đất, lãng phí đất lúa, đây là hệ quả của việc thực thi quản lý sử dụng đất lúa ở nhiều địa phương thiếu chặt chẽ, chưa xử lý nghiêm việc tự phát chuyển đổi đất lúa sang mục đích sử dụng khác”.

Sử dụng hợp lý quỹ đất

Đáng lo ngại là tình trạng vi phạm quy định trong giao đất không theo quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất vẫn diễn ra ở nhiều địa phương. Tình trạng đất sản xuất nông nghiệp bị bỏ hoang hóa, không sản xuất được do “quy hoạch treo” vẫn diễn ra nhiều nơi. Điều này dẫn đến mâu thuẫn lớn, trong khi người dân thiếu đất sản xuất thì nhiều diện tích đất dự án vẫn bị bỏ hoang theo năm tháng.

Việt Nam có khoảng 11,9 triệu hộ sản xuất nông nghiệp, trong đó 35% số hộ có diện tích canh tác dưới 0,2 ha, 69% số hộ có diện tích dưới 0,5 ha và 80% số hộ có diện tích canh tác dưới 1 ha; chỉ có 20% canh tác hơn 1 ha.

Yêu cầu sản xuất nông nghiệp quy mô lớn trên cơ sở ứng dụng KH-CN hiện đại đã và đang đòi hỏi đất đai phải được sử dụng tập trung với quy mô nhất định. Tuy nhiên, theo dự báo của Bộ TN&MT, từ nay đến năm 2020, diện tích đất trồng lúa tiếp tục phải chuyển cho các nhu cầu sử dụng khác, thấp nhất cũng khoảng hơn 293.000 ha. Ngoài ra, dự kiến đất trồng lúa mất đi do ảnh hưởng của BĐKH (nước biển dâng) đến năm 2020 là 5.720 ha, năm 2030 là 19.870 ha, chủ yếu tập trung ở vựa lúa ĐBSCL.

Để duy trì và phát huy hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trong thời gian tới cần duy trì bảo vệ đất lúa hợp lý bảo đảm cho an ninh lương thực quốc gia, bảo vệ đất rừng, khai thác rừng hiệu quả, dành quỹ đất để phát triển hàng hóa nông nghiệp XK mà Việt Nam có ưu thế như thủy sản, cà phê, cao su, hồ tiêu, chế biến gỗ…

Có chiến lược bố trí quỹ đất xây dựng kết cấu hạ tầng hiện đại, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, bảo đảm môi trường sống. Phát triển các đô thị, đất ở khu vực nông thôn theo hướng văn minh, hiện đại phù hợp với CNH-HĐH đất nước, có hướng điều chỉnh mật độ dân số quá đông ở các vùng đồng bằng lớn lên vùng trung du và miền núi.

Bảo đảm quỹ đất để giải quyết môi trường ở cả thành thị và nông thôn, miền núi. Xây dựng chiến lược sử dụng đất khu vực biển đảo, đất an ninh quốc phòng gắn với chiến lược phát triển kinh tế biển trong thời gian tới.

Hoàn thiện công tác đo vẽ bản đồ địa chính, lập hồ sơ địa chính tiến tới hoàn thành việc cấp GCN quyền sử dụng đất cho các chủ sử dụng đất. Tăng cường công tác quản lý nhà nước về đất đai ở tất cả các cấp, đặc biệt là công tác phát hiện và xử lý kịp thời, dứt điểm các trường hợp sử dụng đất sai mục đích.

Thu Hường