Cục Phòng vệ thương mại (PVTM), Bộ Công Thương, cho biết tính đến tháng 12/2019, Việt Nam đã bị 20 vụ điều tra chống lẩn tránh thuế được khởi xướng đối với hàng hóa xuất khẩu (XK). Hầu hết các vụ đều đi đến kết luận là có tồn tại hành vi lẩn tránh, sau đó bị áp dụng biện pháp PVTM từ các nước.

Gia tăng các vụ kiện

Hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng cộng với bối cảnh chiến tranh thương mại Mỹ-Trung căng thẳng đã và đang đặt ra “bài toán” khó với Việt Nam trong kiểm soát gian lận xuất xứ, chống lẩn tránh thuế.

Thống kê của Cục PVTM cho thấy các vụ việc điều tra chống lẩn tránh biện pháp PVTM đối với hàng XK của Việt Nam đang có xu hướng gia tăng gần đây, đặc biệt khi Việt Nam bắt đầu thực thi Hiệp định thương mại Việt Nam - EU (EVFTA).

Trong các năm 2017 và 2018, mỗi năm đã có 3 vụ việc được tiến hành khởi xướng điều tra lẩn tránh thuế PVTM với hàng hóa XK của Việt Nam.

Tính đến tháng 12/2019, Việt Nam đã bị 20 vụ điều tra, áp dụng đối với hàng hóa XK, chiếm 12,6% tổng số các vụ việc điều tra áp dụng biện pháp PVTM đối với các sản phẩm XK của Việt Nam.

Các nước thường xuyên điều tra lẩn tránh biện pháp PVTM với hàng hóa của Việt Nam gồm: Mỹ, EU và Thổ Nhĩ Kỳ.

Cụ thể, các nước này đã tiến hành điều tra 19/20 vụ việc, chiếm 95% tổng số vụ việc điều tra lẩn tránh đã tiến hành với hàng hóa Việt Nam.

Các vụ việc nước ngoài khởi xướng điều tra “lẩn tránh thuế” đối với hàng hóa XK thường thuộc các trường hợp: hàng hóa của nước đang bị áp dụng biện pháp PVTM được chuyển tải sang Việt Nam để lấy xuất xứ Việt Nam nhằm lẩn tránh thuế PVTM.

Đáng lưu ý, các vụ việc bị nước ngoài điều tra chống lẩn tránh thuế, gian lận xuất xứ trong thời gian qua, sản phẩm thép bị khởi kiện nhiều nhất với 6 vụ, chiếm tỷ lệ 30% tổng số các vụ kiện.

Hầu hết các vụ việc điều tra lẩn tránh thuế với sản phẩm thép đều do Mỹ tiến hành, trong đó riêng với sản phẩm thép chống ăn mòn và thép cán nguội, Mỹ đã điều tra tổng cộng 5 vụ việc.

Theo các chuyên gia, thị trường Mỹ với dân số hơn 300 triệu người là thị trường tiêu thụ thép lớn với tổng sản lượng nhập khẩu hàng năm trên 30 triệu tấn, yêu cầu chất lượng cao và quy định xuất xứ nghiêm ngặt. Đối với hầu hết các nhà sản xuất tôn tại Việt Nam, thị trường Mỹ được liệt kê vào nhóm thị trường XK quan trọng trong chính sách bán hàng.

Do đó, nếu bị áp thuế chống phá giá sẽ gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp (DN) thép do mức thuế XK áp với mức khá cao.

Giới kinh doanh nhận định việc bị vạ lây từ hàng Trung Quốc là mối nguy cho các DN làm ăn chân chính của Việt Nam. “Cũng có trường hợp có sự tiếp tay của một số công ty Việt Nam. Theo đó, các công ty này nhập khẩu hàng hóa nguyên kiện, thậm chí sản phẩm hoàn thiện vào Việt Nam, đóng gói “Made in Vietnam” và xin giấy chứng nhận xuất xứ của Việt Nam rồi xuất sang một số nước nhằm lẩn trốn thuế”, một chuyên gia cho hay.

Thực tế không ít DN làm ăn tử tế bị điều tra oan, mất uy tín và bị bạn hàng nghi ngờ chất lượng.

Minh bạch xuất xứ

Ông Trần Quốc Khánh, Thứ trưởng Bộ Công Thương, phân tích: bản chất của các biện pháp PVTM thường chỉ hướng đến những mặt hàng có xuất xứ hoặc một số quốc gia nhất định. Điều này tạo ra động cơ cho các hành vi gian lận nhằm hưởng lợi bất chính do có sự chênh lệch thuế nhập khẩu giữa hàng hóa đến từ quốc gia bị áp dụng với hàng hóa đến từ quốc gia không bị áp dụng biện pháp PVTM.

Những hành vi như vậy nếu diễn ra trên lãnh thổ Việt Nam có thể chỉ mang lại lợi ích nhất thời cho một bộ phận rất nhỏ DN nhưng sẽ ảnh hưởng đến đại đa số các DN Việt Nam làm ăn chân chính, cũng như ảnh hưởng đến hình ảnh và uy tín của hàng XK của Việt Nam nếu bị phát hiện, điều tra và áp dụng các biện pháp PVTM.

Do đó, ông Khánh cho rằng các DN không nên tham gia tiếp tay cho các hành vi gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp. Chủ động hoàn thiện hệ thống quản lý, số liệu để đảm bảo đáp ứng các yêu cầu về thông tin, đồng thời cần hợp tác tối đa với cơ quan liên quan tại nước nhập khẩu trong các vụ việc điều tra.

Khi phát hiện các dấu hiệu vi phạm, DN cần chủ động phối hợp với các cơ quan chức năng để điều tra, ngăn chặn, tránh để hành vi của một vài DN làm ảnh hưởng tới các DN sản xuất, kinh doanh chân chính.

Nếu không, nước nhập khẩu sẽ áp dụng chế tài “trừng phạt” rất nặng, trong nhiều trường hợp DN sẽ “mất” toàn bộ thị trường XK liên quan.

“Thực tiễn cho thấy sự phối hợp, cung cấp thông tin của các DN đóng vai trò quyết định để đảm bảo lợi ích của các DN, ngành sản xuất trong nước”, Cục PVTM nhấn mạnh.

Chẳng hạn, năm 2019, Bộ Thương mại Mỹ (DOC) đã ra quyết định điều tra về việc áp thuế chống lẩn tránh, thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp đối với thép chống ăn mòn (CORE) và thép cán nguội (CRS) được sản xuất tại Việt Nam, sử dụng thép nền là thép cán nóng, thép cán nguội từ Hàn Quốc và Đài Loan. Mức thuế chống lẩn tránh cao nhất được Mỹ xác định lên đến 456%, áp dụng cho các DN nằm trong danh sách bất hợp tác và có hành vi lẩn tránh thuế.

Tuy nhiên, ngay sau đó, các DN Việt Nam bị tình nghi đều sẵn sàng cung cấp, chuẩn bị các tài liệu chứng minh nguồn gốc nguyên liệu đầu vào và hàm lượng giá trị gia tăng đối với từng mặt hàng tôn mạ và thép cuộn cán nguội sản xuất ở Việt Nam, phối hợp với Cục PVTM để giải trình về nguồn gốc xuất xứ các sản phẩm thép Việt Nam.

Sau một quá trình tích cực tham gia trả lời câu hỏi điều tra, minh bạch thông tin, cuối tháng 12/2019, DOC đã ra quyết định cuối cùng loại trừ nhiều DN sản xuất thép lớn của Việt Nam ra khỏi danh sách bị áp thuế chống bán phá giá sang Mỹ như Tôn Hòa Phát, Nam Kim, Hoa Sen.

Lãnh đạo Tập đoàn Hoà Phát cho biết: Quan điểm của Tập đoàn là tuân thủ nghiêm ngặt quy định điều kiện xuất xứ của hàng hóa, đảm bảo sử dụng thép nền trong nước, không dùng xuất xứ nguyên liệu từ Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc cho sản xuất sản phẩm thép xuất khẩu đi Mỹ.

Hoàng Hà