Hiệu quả tăng trưởng kinh tế được đánh giá trên ba tiêu chí: chênh lệch tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất (GO) với tốc độ tăng trưởng GDP, năng suất lao động – NSLĐ (hiệu quả sử dụng lao động) và năng suất đầu tư tăng trưởng (hiệu quả sử dụng vốn).

Ông Ngô Quốc Dũng, trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho biết, chênh lệch giữa tốc độ tăng trưởng GO và GDP năm 2016 của Việt Nam là 2,89 điểm phần trăm, giảm đi so với các năm trong giai đoạn 2011 – 2015 và nhìn chung, tốc độ tăng trưởng GDP vẫn thấp hơn tốc độ tăng trưởng GO rất nhiều.

Phụ thuộc nguyên phụ liệu

Ông Dũng phân tích, tốc độ tăng trưởng GO lớn hơn tốc độ tăng trưởng GDP khá nhiều phản ánh một nền kinh tế tăng trưởng “nhờ vào gia công”, chủ yếu dựa trên lợi thế về lao động rẻ.

“Nếu ví nền kinh tế như ‘một dòng sông chảy’ thì tốc độ tăng trưởng GO lớn hơn GDP đã phản ánh một hiện tượng ‘bất thường’ trong nền kinh tế Việt Nam, theo đó ‘thượng nguồn’ đang bị “khô” còn ‘hạ nguồn’ lại bị ‘ngập’”, ông Dũng nói.

Các ngành thượng nguồn với chức năng sản xuất hàng hóa trung gian không phát triển, khiến sản xuất luôn phải nhập khẩu các yếu tố đầu vào. Theo Tổng cục Thống kê, năm 2016, nhóm hàng tư liệu sản xuất chiếm 91,1% tổng kim ngạch hàng hóa nhập khẩu, trong đó nhập khẩu máy móc thiết bị chiếm 41,4%; nhóm hàng tiêu dùng chỉ chiếm 8,9%.

Xu hướng “kinh tế gia công” không chỉ ở ngành công nghiệp mà còn lan sang cả lĩnh vực nông nghiệp. Sản xuất nông nghiệp của Việt Nam ngày càng có xu hướng “gia công”, nhập khẩu cả phân bón, thuốc trừ sâu, giống cây trồng, vật nuôi…

Đây là những yếu tố nội hàm khiến ngành nông nghiệp suy giảm về hiệu quả và ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế không chỉ trong năm 2016 mà có thể cả giai đoạn sau nếu không có chính sách khắc phục.

Sự “gia công” trong sản xuất nông nghiệp thể hiện trên các mặt: Tỷ trọng các sản phẩm nông nghiệp truyền thống với giá trị kinh tế thấp vẫn chiếm cao trong cơ cấu ngành nông nghiệp, ngành trồng trọt chiếm 72% giá trị sản xuất toàn ngành và trên 50% giá trị sản xuất ngành nông, lâm – ngư nghiệp; Sản xuất nông nghiệp vẫn chủ yếu dựa vào trình độ kỹ thuật ở mức thủ công và bán cơ khí.

Hầu hết nông sản của Việt Nam đều được bán dưới dạng thương phẩm thô, giá lại luôn thấp hơn so với các đối thủ cạnh tranh do thua kém về chất lượng và các nguyên nhân khác.

Tăng trưởng nông nghiệp ở Việt Nam chủ yếu vẫn dựa vào quảng canh hoặc đẩy mạnh thâm dụng đất và các tài nguyên khác; Sản xuất nông nghiệp còn chịu rủi ro khá lớn trước điều kiện tự nhiên.

Mô hình sản xuất trong nông nghiệp phần lớn là quy mô nhỏ, manh mún, phân tán, tính chất hàng hóa còn thấp: Việt Nam chỉ có 4.000 doanh nghiệp, 12.000 hợp tác xã, 56.000 tổ hợp tác xã, 29.500 trang trại, nhân tố chủ chốt trong tổ chức sản xuất hàng hóa lớn còn rất ít. Các chuyên gia nhận định, nền kinh tế dựa vào gia công không chỉ thể hiện tính kém hiệu quả mà còn phản ánh những dấu hiệu đáng lo ngại hơn, đó là phản ánh sự phụ thuộc lớn của nền kinh tế đối với bên ngoài.

Việc đạt được các chỉ tiêu kinh tế Quốc hội đặt ra cho năm 2017 (tăng trưởng 6,7% và lạm pháp 4%) là rất khó khăn

Tốc độ tăng năng suất thua Lào

Cùng với “nút thắt” nền “kinh tế gia công”, khi bàn về năng suất lao động Việt Nam, Gs.Ts. Vũ Hoàng Ngân, trường Đại học Kinh tế Quốc dân nhận định rằng so với một số quốc gia thuộc khối ASEAN, mức NSLĐ của Việt Nam còn rất khiêm tốn.

Cụ thể, nếu so sánh với Singapore (nước có mức NSLĐ cao nhất châu Á), NSLĐ của Việt Nam chỉ bằng 1/20 năm 2000 và bằng 1/14 năm 2014. Tuy có thể coi đây là một tín hiệu tương đối tích cực, song không thể phủ nhận thực tế về khoảng cách NSLĐ của Việt Nam so với nền kinh tế thành công dẫn đầu trong khu vực ngày một xa hơn trong quá trình cố  “bắt kịp”.

NSLĐ của Việt Nam tăng với tốc độ trung bình 5,4% (1995 – 2000); 5,6% (2000 – 2005) (đứng thứ ba, sau Trung Quốc và Myanmar); 3,8% (2005 – 2014). Tăng trưởng NSLĐ của Việt Nam bình quân cả thời kỳ 2000 – 2014 là 4,4%, cao hơn trung bình của khối ASEAN, song lại thấp hơn Lào.

Cho đến năm 2010, Lào vẫn đứng sau Việt Nam trong bảng xếp hạng về năng suất, nhưng với tốc độ tăng năng suất ngày càng lớn, Lào đã dần thu hẹp khoảng cách, nhanh chóng bắt kịp NSLĐ của Việt Nam vào năm 2012, để sau đó vượt Việt Nam.

Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam đang ở ngã ba đường, trong đó, một con đường hướng tới tốc độ tăng trưởng cao liên lục, tương ứng với tốc độ tăng trưởng đầy ấn tượng 7 – 8% /năm trong hai thập kỷ vừa qua.

Con đường này dẫn đến một nền kinh tế công nghiệp hiện đại trong tương lai. Con đường kia là tăng trưởng chậm và kéo dài do những rào cản về cơ cấu, cùng với nó là sự chậm trễ trong việc đem lại những lợi ích thực sự của tăng trưởng cho các thế hệ tương lai.

“Kinh tế gia công” và năng suất lao động thấp chỉ là hai “nút thắt” trong vô vàn khó khăn mà nền kinh tế Việt Nam gặp phải trong khi nền kinh tế thế giới đang chuyển biến không ngừng.

Tại “Hội thảo khoa học quốc gia: Triển vọng phát triển kinh tế Việt Nam và vai trò của Nhà nước kiến tạo trong hoàn thiện thể chế và môi trường kinh doanh” diễn ra ngày 16/3, các chuyên gia đưa ra nhận định rằng mặc dù đã đạt được những kết quả rất đáng khích lệ, song cần nhận thức rõ rằng quá trình xây dựng Nhà nước kiến tạo chỉ là bước đầu. Nhiều vấn đề cần tiếp tục thực hiện trong những năm tiếp theo.

Về môi trường đầu tư kinh doanh, PGs.Ts. Trần Kim Chung, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, cho rằng năm 2016, môi trường đầu tư kinh doanh của Việt Nam có nhiều chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, bên cạnh các kết quả đạt được, vẫn còn không ít tồn tại, hạn chế mang tính căn cơ trong việc cải thiện đầy đủ và thực chất môi trường đầu tư kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam.

Năm 2017, so với trung bình của các nước ASEAN 6, hầu hết chỉ số Doing Business của Việt Nam thấp hơn nhiều. Nếu so sánh thứ hạng các chỉ số Doing Business của Việt Nam với một số nước ASEAN, xếp hạng của Việt Nam chỉ cao hơn Thái Lan ở một số chỉ tiêu và kém xa so với Malaysia và Singapore.

“Khoảng cách các chỉ số của Việt Nam so với các quốc gia trong khu vực đang giãn dần. Điều đó chứng tỏ môi trường kinh doanh và năng lực cạnh tranh quốc gia của Việt Nam chậm được cải thiện so với các quốc gia khác”, ông Chung đánh giá.

Lê Thúy