Theo Tổng cục Hải quan, trong quý I/2017, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đã đạt 1,78 tỷ USD, tăng 17,1% so cùng kỳ năm ngoái. Theo dự báo, với đà tăng trưởng tốt, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ năm nay của Việt Nam có thể sẽ tăng 8 – 10%, đạt khoảng 7,5 tỷ USD, xem như đã khôi phục lại mức tăng trưởng cao, bởi năm 2016, xuất khẩu gỗ chỉ tăng trưởng 1,1% so với năm 2015.

Lo “cháy” gỗ nguyên liệu

Bên cạnh tốc độ tăng trưởng tốt, nỗi lo lớn của các doanh nghiệp (DN) ngành gỗ nội địa chính là việc thiếu nguồn gỗ nguyên liệu hợp pháp. Ts. Tô Xuân Phúc (Tổ chức Fores Trends) cho biết, lệnh cấm khai thác gỗ tại Trung Quốc có thể là một trong những nguyên nhân tạo động lực khiến các DN Trung Quốc thu gom nguyên liệu gỗ đầu vào cho chế biến, bao gồm cả gỗ cao su của Việt Nam.

Nếu gỗ cao su là loài gỗ có thể thay thế cho một số loài gỗ từ rừng tự nhiên Trung Quốc bị cấm khai thác thì trong tương lai, lượng hút gỗ cao su từ Việt Nam vào Trung Quốc có thể tăng đột biến.

Do đó, vấn đề cạnh tranh, khống chế thị trường cung cấp gỗ nguyên liệu này đang tạo ra sức ép rất lớn, thậm chí là nguy cơ khủng hoảng gỗ nguyên liệu, đối với các DN trong nước ở Tp.HCM, Bình Dương, Đồng Nai và Bình Định. Thực tế cho thấy, năm 2016, Hiệp định VPA/FLEGT đã kết thúc đàm phán và yêu cầu truy xuất nguồn gốc gỗ trong các năm tới ngày càng chặt chẽ.

Vì vậy, Việt Nam có thể sẽ chứng kiến sự cạnh tranh nguồn nguyên liệu gỗ rừng trồng khốc liệt giữa các DN Trung Quốc, DN chế biến gỗ xuất khẩu và DN sản xuất dăm gỗ của Việt Nam.

Với nhu cầu về mặt nguyên liệu trung bình từ 29 – 30 triệu mét khối gỗ nguyên liệu hằng năm, thách thức lớn với ngành chế biến gỗ Việt Nam hiện nay là phải đáp ứng nhu cầu tiêu dùng thị trường cả trong nước và xuất khẩu trong khi gỗ rừng trồng nội địa chiếm 30 – 40% tổng lượng nguyên liệu đầu vào, đặc biệt gỗ cao su và gỗ keo tràm.

Cũng trong năm 2016, các quốc gia như Trung Quốc, Lào, Campuchia đã ban hành chính sách đóng cửa rừng tự nhiên và cấm xuất khẩu gỗ tròn, gỗ xẻ. Điều này dẫn tới tình trạng cạnh tranh về thu mua nguyên liệu tại quốc gia Việt Nam hiện đang nhập khẩu gỗ và ngay chính ở thị trường Việt Nam.

Theo dự kiến, đến năm 2020, kim ngạch xuất khẩu (KNXK) gỗ của Việt Nam sẽ đạt 10 tỷ USD và nguồn cung gỗ nguyên liệu sẽ thêm 4 – 5 triệu m3/năm. Đây cũng là thách thức không nhỏ trên con đường thúc đẩy tăng trưởng KNXK sản phẩm gỗ và tiêu dùng trong nước.

Đại diện hiệp hội gỗ và lâm sản ở một số địa phương đã đề nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn kiến nghị Chính phủ ban hành các giải pháp hạn chế xuất khẩu gỗ nguyên liệu một cách hiệu quả.

Việc thiếu nguồn gỗ nguyên liệu hợp pháp đang là nỗi lo lớn của các DN chế biến gỗ xuất khẩu

Cần hình thành liên kết

Đặc biệt, cần tăng cường kiểm tra, giám sát để hạn chế việc thương nhân nước ngoài thu gom, khống chế thị trường gỗ nguyên liệu rừng trồng trong nước và lẩn tránh thuế xuất khẩu bằng cách giảm giá bán, kê khai không đúng quy cách gỗ nguyên liệu xuất khẩu.

Theo đó, nên tăng mức thuế suất đối với mặt hàng gỗ tròn và gỗ xẻ (không phân biệt quy cách, loại chiều dày từ 30mm trở xuống, chiều rộng từ 95mm trở xuống, chiều dài từ 1.050mm trở xuống) lên cùng mức 20% trong khung quy định Nghị quyết số 830/2009/UBTVQH12 ngày 17/10/2009 của Ủy ban thường vụ Quốc hội.

Trên thực tế, trong bối cảnh thiếu hụt nguồn nguyên liệu, việc phát triển rừng trồng có vai trò hết sức quan trọng đối với ngành chế biến gỗ và dăm gỗ xuất khẩu của Việt Nam.

Đến nay, sản lượng nguồn gỗ rừng trồng trong nước khai thác hằng năm đạt khoảng 16 triệu mét khối quy tròn. Khoảng 80% nguồn gỗ này có đường kính nhỏ, được sử dụng làm nguyên liệu dăm và MDF; 20% còn lại được sử dụng vào sản xuất các sản phẩm đồ gỗ, chủ yếu phục vụ xuất khẩu.

Theo thống kê của Tổ chức FSC, đến hết tháng 3/2017, tổng diện tích rừng có chứng chỉ được cấp cho các nhóm hộ trồng rừng ở Việt Nam là 6.311ha, tương đương 4% trong tổng số 152.136ha diện tích rừng trồng đã cấp chứng chỉ ở Việt Nam.

Trong khi đó, xu hướng thị trường cho thấy, nhu cầu ngày càng lớn việc sử dụng gỗ rừng trồng, đặc biệt để sản xuất các sản phẩm đồ gỗ xuất khẩu vào các thị trường có những đòi hỏi chặt chẽ về tính pháp lý của nguồn gỗ nguyên liệu đầu vào như Hoa Kỳ, EU.

Giới chuyên gia nhận định, để duy trì nguồn nguyên liệu gỗ hợp pháp ổn định, mô hình liên kết giữa các công ty chế biến gỗ xuất khẩu và các hộ gia đình trồng rừng đã được hình thành và đang trên đà phát triển.

Liên kết này dựa trên niềm tin rằng nguồn lực của các bên tham gia liên kết sẽ được tối đa hóa. Cụ thể, công ty chế biến có tiềm lực về vốn đầu tư, kỹ thuật và công nghệ, trình độ quản lý và bao tiêu đầu ra cho sản phẩm; các hộ dân có nguồn đất trồng rừng và lao động.

Song cũng cần phải nhìn nhận là đến nay, mô hình liên kết giữa công ty chế biến gỗ và các hộ trồng rừng do yêu cầu của thị trường vẫn mang tính tự phát, được hình thành chủ yếu do nhu cầu kết nối của công ty và hộ trồng rừng.

Nhóm chuyên gia đến từ Vifores và Forest Trends khuyến nghị rằng chính quyền các địa phương nên tạo môi trường thuận lợi cho việc hình thành liên kết, nên coi liên kết như một loại hình đầu tư và cần thông thoáng, minh bạch các quy định liên quan đến sử dụng và quản lý đất đai, cần có các chế tài đủ mạnh nhằm giảm thiểu rủi ro xảy ra khi phá vỡ hợp đồng, để có thể thu hút các DN và người dân cùng tham gia đầu tư, hình thành liên kết phát triển vùng nguyên liệu gỗ hợp pháp.

Thanh Loan