Theo Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan), mặt hàng đường tiếp tục là một trong những mặt hàng tiềm ẩn nguy cơ buôn lậu cao do chênh lệch giá giữa các thị trường và lợi nhuận lớn từ hoạt động vận chuyển trái phép.

Nghịch lý giá giảm ngược chiều thế giới

Báo cáo sản xuất mía đường kỳ tháng 9 của Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA) chỉ ra một thực tế đáng lo ngại khi nguồn cung đường nội địa đang rơi vào tình trạng dư thừa, nhưng các dòng đường lậu từ khu vực biên giới giáp Lào và Campuchia vẫn ồ ạt tràn về. Không những vậy, xu hướng giảm giá liên tục của đường lậu càng khiến đường sản xuất từ mía trong nước rơi vào thế bế tắc.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, đầu tháng 9 vừa qua, giá đường kính trắng nội địa dao động ở mức 18.600 đến 20.000 đồng/kg, trong khi đường lậu ghi nhận mức 19.000 đồng/kg. Đến cuối tháng 9, đường nội địa buộc phải hạ xuống còn 18.000 đến 19.300 đồng/kg trước sức ép từ đường lậu vốn đã giảm còn 18.000 đồng/kg.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại Hà Nội khi giá đường kính trắng trong nước cuối tháng 9 dao động 18.000 đến 19.400 đồng/kg, ngang bằng mức đáy 18.000 đồng/kg của đường lậu. Tại khu vực miền Trung, mức giá tương ứng của mặt hàng này dao động từ 17.800 đến 19.000 đồng/kg. Giá đường tinh luyện cũng giảm tại các khu vực.

Diễn biến giảm giá này diễn ra hoàn toàn trái ngược với xu hướng tăng của giá đường thế giới xuất phát từ những lo ngại về nguồn cung toàn cầu. Theo số liệu của Tổ chức Đường quốc tế (ISO) được hiệp hội dẫn lại, giá đường thô giao ngay bình quân tháng 9 đạt 18,4 cent/pound, tăng khoảng 6% so với tháng trước. Có thời điểm, giá vượt 19 cent/pound, cao nhất kể từ tháng 4/2025. Hiện giá đường tại Việt Nam đang ở mức thấp nhất khi so sánh với các quốc gia trồng mía trong khu vực như Indonesia, Philippines và Trung Quốc.

Nhận định về thực trạng này, ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch VSSA cho rằng đường sản xuất từ mía phải cạnh tranh gay gắt với đường lậu có giá thấp. Nếu áp lực này không được kiểm soát hiệu quả, giá đường trong nước sẽ tiếp tục chịu sức ép suy giảm.

Theo đánh giá từ Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan, chênh lệch giá giữa các thị trường cùng lợi nhuận bất chính quá lớn khiến đường luôn là mặt hàng tiềm ẩn nguy cơ buôn lậu cao. Hoạt động vận chuyển trái phép diễn biến phức tạp tại các địa bàn trọng điểm, điển hình là tuyến biên giới Việt Nam - Lào qua tỉnh Quảng Trị.

Tuyến sông Sê Pôn dài hơn 15km đi qua các xã Lao Bảo, Tân Thành và Tân Long tiếp tục là điểm nóng nhức nhối. Các đối tượng thường thuê người dùng đò máy cải tiến chở hàng men theo lòng sông, triệt để lợi dụng đêm tối, thời tiết xấu và địa hình hiểm trở để đưa hàng vào nội địa. Hàng sau khi tập kết tại kho sát biên giới sẽ được xe thồ, xe kéo hoặc cửu vạn gùi cõng qua đường mòn, lối mở, trước khi đưa lên xe tải và xe khách chuyển sâu vào thị trường tiêu thụ.

Chia sẻ với báo giới, Phó Chi cục trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậu Đặng Thanh Dũng cho biết, các đối tượng ngày càng manh động, thậm chí bố trí người theo dõi lực lượng hải quan suốt 24/24 giờ để kịp thời báo tin cho chủ hàng tẩu tán, gây trở ngại lớn cho công tác nghiệp vụ.

Gần đây nhất, ngày 20/9, lực lượng chức năng phát hiện tại bờ sông Sê Pôn thuộc xã Lao Bảo một thuyền máy chở 3,2 tấn đường kính trắng nhãn hiệu Thái Lan. Mở rộng kiểm tra hai xe tải đỗ cách đó 50m, tổ công tác thu giữ thêm 3,65 tấn và 3,15 tấn đường cùng loại. Toàn bộ 10 tấn đường đều không có hóa đơn chứng từ, được xác định do các đối tượng móc nối với người bên Lào đưa về Việt Nam tiêu thụ kiếm lời.

Không riêng tuyến miền Trung, vùng biên giới Tây Nam cũng nóng bỏng không kém. Cuối tháng 9 vừa qua, Đội Đặc nhiệm phòng, chống ma túy và tội phạm thuộc Bộ đội Biên phòng tỉnh Đồng Tháp đã bắt quả tang một đối tượng sinh năm 1978 dùng vỏ lãi vận chuyển trái phép 1,8 tấn đường cát từ Campuchia qua đường thủy vào Việt Nam.

Khó khăn chồng chất từ chợ dân sinh đến nhà máy

Áp lực đối với ngành mía đường không chỉ dừng lại ở đường biên mà còn ăn sâu vào hệ thống phân phối nội địa. Tại các chợ đầu mối, đường lậu có xuất xứ Thái Lan vẫn được bày bán công khai. Đáng lo ngại hơn, tình trạng sang chiết, đóng gói đường cát diễn ra tràn lan theo phương thức ba không gồm không nhãn mác, không nguồn gốc xuất xứ và không hạn sử dụng.

Bên cạnh đó, việc hầu hết giao dịch đường tại các cửa hàng dân sinh đều thực hiện bằng tiền mặt, không xuất hóa đơn nhằm che giấu doanh thu và trốn thuế, gây cản trở lớn cho việc kiểm soát thị trường và truy xuất nguồn gốc.

Song song với đường lậu, các nhà máy đường nội địa còn đối mặt với sự xâm lấn mạnh mẽ của đường lỏng sirô ngô HFCS. Dữ liệu hải quan do VSSA trích dẫn cho thấy, chỉ riêng trong tháng 9, lượng nhập khẩu HFCS đạt gần 23.500 tấn. Tính chung 9 tháng đầu năm, con số này lên tới gần 176.500 tấn, bằng 107% so với cùng kỳ. Lượng sirô ngô này hầu hết chảy vào các doanh nghiệp sản xuất nước giải khát, vốn là nhóm khách hàng tiêu thụ đường tinh luyện chủ lực trước đây.

Thủ tướng yêu cầu kiểm soát đường nhập lậu, hỗ trợ ngành mía đường vượt khó

Thế khó của mía đường và bài học ‘sân nhà’ cho nông sản Việt

Cục Hải quan nhìn nhận việc thẩm lậu đường không chỉ làm thất thu ngân sách mà còn trực tiếp đe dọa chuỗi sản xuất mía đường, làm tổn hại đến vùng nguyên liệu và thu nhập của nông dân. 

Trước tính chất nghiêm trọng của vấn đề, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Trần Đức Hùng nhấn mạnh công tác kiểm soát không thể chỉ dừng lại ở các đợt cao điểm hay báo cáo thống kê hình thức. Các đơn vị nghiệp vụ phải rà soát toàn diện tình hình, nhận diện thủ đoạn mới và xây dựng kế hoạch hành động cụ thể, gắn chặt trách nhiệm của người đứng đầu với kết quả thực tế.

Lãnh đạo Cục Hải quan đã giao Chi cục Điều tra chống buôn lậu khẩn trương thiết lập chuyên đề kiểm soát đối với mặt hàng đường, tập trung vào các tuyến biên giới trọng điểm và khu vực có nguy cơ cao. Các đơn vị phải có báo cáo đánh giá cụ thể về số vụ xử lý, biến động giá cả thị trường cùng những vướng mắc phát sinh để Cục xem xét chỉ đạo.

Cùng với việc thắt chặt phối hợp liên ngành giữa Công an, Bộ đội Biên phòng và Quản lý thị trường, cơ quan Hải quan khuyến cáo người dân nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, kiên quyết nói không với đường không rõ nguồn gốc và kịp thời tố giác các hành vi buôn lậu đến lực lượng chức năng.

Thanh Hoa