Trong 3 thập kỷ qua, khu vực kinh tế tư nhân đã có bước phát triển cả về lượng và chất. Từ chỗ chủ yếu chỉ có các hộ kinh doanh cá thể, nhỏ lẻ, Việt Nam đã có những doanh nghiệp (DN) tư nhân theo đúng nghĩa, một số ít DN đã trở thành các tập đoàn kinh tế lớn. Quan trọng hơn, từ chỗ xa lánh, coi nhẹ, xã hội đã ngày càng tôn vinh những doanh nhân trên thương trường.

Vượt qua khó khăn

Cuối tháng 7 vừa qua, tại Diễn đàn Kinh tế tư nhân, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã nói, kinh tế tư nhân là đầu kéo quan trọng để phát triển kinh tế của đất nước. Những cỗ máy tăng trưởng ở mọi tỉnh, thành phố, với tiềm năng, thế mạnh riêng có, chủ yếu từ kinh tế tư nhân.

Khẳng định này của Thủ tướng như một động lực tiếp thêm sức mạnh cho cộng đồng DN tư nhân. Theo đó, DN tư nhân phải không ngừng thay đổi, nâng cao năng lực cạnh tranh, phấn đấu đạt mục tiêu nâng tỉ trọng đóng góp của kinh tế tư nhân lên 50–60% GDP.

Nhìn lại chặng đường lớn mạnh của kinh tế tư nhân có thể thấy, số lượng DN mới thành lập liên tục tăng cao, loại hình chiếm tỷ trọng lớn nhất là công ty TNHH, lĩnh vực kinh doanh đa dạng, ngày càng mở rộng và tập trung chủ yếu ở hai vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng Sông Hồng.

Nếu như năm 2002, số lượng DN thành lập mới chỉ có 21.700 DN, năm 2010 đã có 89.187 DN, năm 2015 là 94.800 DN và năm 2016 đạt mức cao nhất từ trước đến nay là 107.235 DN, tăng gần 5 lần so với năm 2002.

Trong giai đoạn 2002-2015, ngành nghề chiếm tỷ trọng lớn nhất và tương đối ổn định ở mức 39 - 41% trong tổng số DN thành lập mới là lĩnh vực thương mại, bán buôn, bán lẻ sửa chữa ô tô, xe máy và xe có động cơ khác. Đây cũng là những ngành mà DN tư nhân hoạt động phổ biến nhất.

Không những thế, khu vực kinh tế tư nhân duy trì tốc độ tăng trưởng GDP cao và có tỷ trọng đóng góp lớn so với các khu vực kinh tế khác trong nền kinh tế.

Tính bình quân trong thời kỳ 2003-2014, tốc độ tăng trưởng đạt cao nhất ở mức 10,2%. Khu vực kinh tế tư nhân chiếm tỷ trọng cao trong GDP cả nước, năm 2002 chiếm 27%, năm 2010 chiếm 42.96%, năm 2015 chiếm 43.22%. Tỷ trọng đóng góp GDP cũng lớn nhất và ổn định ở mức 47-49% trong cơ cấu tổng GDP cả nước.

Bên cạnh đó, các DN của tư nhân đã thu hút được lượng lớn lao động, tăng dần qua các năm, chất lượng lao động dần cải thiện, năm 2002 có 3.532 nghìn lao động, năm 2010 có 4.222 nghìn lao động, năm 2014 có 7.150 nghìn lao động và năm 2015 có 7.476 nghìn lao động, tăng hơn 2 lần so với năm 2002.

Trong 15 năm qua, các DN của tư nhân không chỉ tăng về số lượng, số vốn đăng ký kinh doanh mà còn dần phủ khắp các địa bàn trên cả nước, hoạt động đa dạng trong các lĩnh vực ngành nghề sản xuất kinh doanh: Từ công nghiệp, nông nghiệp, thương mại, dịch vụ, y tế, giáo dục, môi trường, khoa học công nghệ...

Những tập đoàn kinh tế tư nhân đã dần hình thành với quy mô, tiềm lực ngày càng lớn mạnh, có sức cạnh tranh, vươn ra khu vực và thế giới. Họ đã góp phần nâng cao vị thế, năng lực cạnh tranh của các DN Việt Nam và dần từng bước khẳng định vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, góp phần thúc đẩy quá trình hình thành và phát triển nền kinh tế thị trường đầy đủ ở Việt Nam.

Vị trí, vai trò của kinh tế tư nhân đã rõ nhưng thiếu hành động để kinh tế tư nhân lớn mạnh

Chỉ quyết liệt là chưa đủ

Tuy nhiên, thẳng thắn nhìn nhận, kinh tế tư nhân vẫn còn lắm những “nhọc nhằn”. Quy mô có xu hướng nhỏ dần, trình độ công nghệ chậm đổi mới nên năng suất, chất lượng sản phẩm và sức cạnh tranh thấp.

Mặc dù số lượng DN tư nhân tăng hằng năm nhưng phần lớn có quy mô vừa, nhỏ và siêu nhỏ, trên 90% có mức vốn dưới 1 tỷ đồng; xét theo quy mô lao động, tỷ lệ các DN quy mô nhỏ và siêu nhỏ có xu hướng tăng lên trong giai đoạn 2002-2014, từ 90% lên 97%. Có đến trên 99% DN siêu nhỏ là DN ngoài nhà nước, dưới 10 lao động.

Tỷ trọng của DN siêu nhỏ ngày càng tăng, từ 53,1% năm 2002 lên 70% năm 2013 và hơn 71,5% năm 2014. Tỷ trọng của các DN có quy mô vừa và lớn luôn chiếm một tỷ lệ nhỏ, đặc biệt là trong lĩnh vực chế biến, chế tạo và có xu hướng giảm đi.

Có nhiều nguyên nhân khiến cộng đồng DN tư nhân chưa lớn mạnh như mong muốn nhưng nguyên nhân quan trọng nhất không thể không kể tới chính là những ràng buộc từ các thủ tục hành chính phi lý hay các khoản phí được gọi theo kiểu “trên trời rơi xuống” và đổ đầu DN.

Theo thống kê, hiện tại có tới 5.719 điều kiện kinh doanh bủa vây hoạt động sản xuất kinh doanh của DN. Giấy phép con, giấy phép cháu vẫn rất nhiều. Dẫn tới, nhiều DN phản ánh chu kỳ sản phẩm sản xuất ra đã vất vả nhưng thủ tục để đưa vào tiêu thụ, xuất khẩu còn phức tạp hơn.

Bên cạnh đó, gánh nặng thuế, phí đối với DN còn lớn, một số chi phí BOT còn cao, đặt trạm thu phí còn bất hợp lý, gây bức xúc. Theo thống kê, tổng phí vận tải DN phải đóng lên tới 70 loại...

Thấu hiểu với những khó khăn mà cộng đồng DN đang phải đối mặt, Bộ trưởng chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Mai Tiến Dũng, cho rằng thời gian này cải cách thủ tục hành chính được Chính phủ làm rất quyết liệt nhưng mới giảm được một phần. Nguyên nhân là vì các bộ ngành chuyển động không nhiều, Hiệp hội DN và DN vẫn có thư phản ánh còn nhiều khó khăn.

Những thủ tục hành chính này không chỉ làm phát sinh chi phí tuân thủ đơn thuần mà hơn nữa nó đang trở thành “công cụ” để các công chức “vòi vĩnh, sách nhiễu” DN.

Trên thực tế, không có DN nào dám công khai con số mà họ phải “đấm đút” chi trả cho việc sách nhiễu trên vì sợ bị chèn ép, bị “trả đũa” nhưng họ vẫn thường nói với nhau, vấn nạn “tra dầu bôi trơn”, “phí gầm bàn” đã trở thành luật bất thành văn nếu muốn giải quyết nhanh thủ tục.

Theo điều tra của VCCI, trung bình có khoảng 66% DN cho biết thường xuyên phải chi trả các khoản không chính thức và chúng chiếm tới hơn 10% doanh thu của họ.

Đặc biệt, trong báo cáo thẩm tra báo cáo của Chính phủ, Uỷ ban Tư pháp còn lưu ý một thực tế đáng quan ngại là người dân, DN ngày càng có tư tưởng chịu đựng tham nhũng dẫn đến chấp nhận các chi phí không chính thức trong giải quyết công việc có liên quan tới chính quyền.

Chính vì vậy, một chuyên gia đã từng nói: “Chúng ta đừng đòi hỏi DN tư nhân phải nói không với vấn nạn “phong bì” để lo lót mà trước hết môi trường kinh doanh phải trong sạch để thay đổi hành vi “vòi vĩnh” phong bì của bộ máy hành pháp”.

Cũng như đạo đức DN chỉ được xây dựng trên nền tảng môi trường kinh doanh tốt, cải cách thể chế, giảm tối đa sự can thiệp của Nhà nước vào hoạt động kinh doanh, để cho người tiêu dùng và thị trường là “người phán xử” thì sẽ tạo nên sức ép cho DN điều chỉnh hành vi.

Nền kinh tế Việt Nam sẽ phát triển như thế nào, năng lực cạnh tranh của nước ta sẽ được cải thiện và nâng cao đến đâu, bao giờ chúng ta bắt kịp nhịp độ phát triển của các nước tiên tiến trên thế giới phụ thuộc vào kinh tế tư nhân có được khắc phục những “thiếu thốn” mà họ đang phải chịu đựng như trên hay không.

Lê Thúy