Theo dự thảo lấy ý kiến đóng góp về “Chiến lược phát triển thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam giai đoạn 2016-2020, định hướng đến 2030”, trong vòng 5 năm tới (2016-2020), các thị trường xuất khẩu gạo đảm bảo kim ngạch xuất khẩu gạo đạt mức 3 tỷ USD/năm vào năm 2017, tăng trưởng và đạt mức 3,5 tỷ USD vào năm 2020, với lượng gạo xuất khẩu hàng năm từ 6-7 triệu tấn.

Chuyển dịch theo chất lượng

Cơ cấu thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam trong 5 năm tới sẽ chuyển dịch theo hướng tăng dần tỷ trọng phân khúc thị trường gạo có chất lượng, giá trị cao, gạo hữu cơ, gạo dinh dưỡng, gạo đặc sản, có thương hiệu quốc gia và sản phẩm chế biến từ gạo.

Đến năm 2020, phân khúc thị trường xuất khẩu gạo trắng chất lượng thấp giảm còn 15% tổng lượng gạo xuất khẩu. Phân khúc gạo trắng chất lượng cao và gạo thơm, nếp chiếm khoảng 60%, tăng dần phân khúc các sản phẩm từ gạo có giá trị gia tăng cao như gạo dinh dưỡng, gạo đồ, thực phẩm dinh dưỡng chế biến từ gạo và mỹ phẩm từ gạo.

Ngoài ra, từ năm 2016, sản phẩm gạo xuất khẩu sẽ phát triển theo hướng tập trung sản xuất và chế biến gạo trắng, hạt dài, gạo chất lượng cao (5 đến 10% tấm), giảm tỷ trọng loại gạo trên 15% tấm.

Thực tế nhiều năm cho thấy Việt Nam là quốc gia đứng nhất nhì ba trong việc xuất khẩu ra thị trường thế giới nhưng chất lượng lẫn thương hiệu gạo vẫn bị đánh giá là thua kém các đối thủ cạnh tranh lớn như Ấn Độ, Thái Lan.

Điều đáng nói nhất là việc xuất khẩu nhiều lại tỷ lệ nghịch với lợi nhuận của doanh nghiệp (DN) xuất khẩu lẫn người trồng lúa. Riêng về chất lượng hạt gạo xuất khẩu, giới chuyên gia cho rằng còn chưa cao và chưa ổn định. Gạo Việt Nam xuất khẩu chủ yếu là gạo trắng, chiếm khoảng 90% tổng số xuất khẩu, còn lại là gạo thơm.

Thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam đang ở phân khúc trung bình và thấp

Tuy đã xuất khẩu sang nhiều nước trên thế giới, những hạn chế về chất lượng vẫn cản trở Việt Nam xuất khẩu sang các thị trường có yêu cầu chất lượng cao.

Trong khi đó, giá trị kim ngạch và lượng xuất khẩu gạo gần đây đã sụt giảm thê thảm. Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn (NN&PTNT), trong 7 tháng đầu năm 2016, xuất khẩu gạo ước đạt 2,93 triệu tấn với 1,32 tỷ USD, giảm đến 18,4% về lượng và giảm 14,4% về giá trị so với cùng kỳ năm 2015.

Như nhận định của Ts. Phạm Nguyên Minh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thương mại, Việt Nam là nước xuất khẩu gạo đứng thứ ba trên thế giới về lượng xuất khẩu nhưng về giá trị thì còn rất khiêm tốn.

Theo Ts. Minh, thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam đang ở phân khúc trung bình và thấp. Gạo xuất khẩu có chất lượng cao chiếm tỷ trọng thấp, chất lượng gạo chưa đồng đều và mức độ tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu còn yếu.

Loay hoay thương hiệu

Trong bối cảnh trên thị trường quốc tế, Ts. Phạm Nguyên Minh cho rằng mức độ cạnh tranh ngày càng trở nên gay gắt thì áp lực cạnh tranh đối với gạo Việt không chỉ là giá mà còn là chất lượng, thương hiệu sản phẩm.

Khi đã bàn đến việc cơ cấu lại thị trường xuất khẩu gạo mà không bàn đến việc “cơ cấu” lại quá trình xây dựng thương hiệu gạo cho Việt Nam sẽ là một thiếu sót lớn.

Trên thực tế, Việt Nam hiện có hơn 200 DN có quy mô trung bình và lớn tham gia vào hệ thống thương mại gạo nhưng việc sử dụng thương hiệu trên thị trường, đặc biệt là thị trường xuất khẩu còn rất hạn chế.

Vấn đề thương hiệu gạo cho Việt Nam dù đã đề cập rất lâu nhưng đến nay dường như vẫn “dậm chân tại chỗ” ở khâu bàn bạc tại các hội thảo. Mới đây nhất là tại cuộc họp hôm 15/8 vừa qua tại Tp.HCM, khi nói về việc xây dựng thương hiệu gạo, lãnh đạo của Bộ NN&PTNT cho rằng Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) đảm trách là tốt nhất.

Thế nhưng, như nhận định trước đây của nhóm nghiên cứu Nguyễn Đỗ Anh Tuấn và Nguyễn Trung (Viện Chính sách và chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn), VFA (với 98% tổng kim ngạch xuất khẩu gạo của cả nước là do hội viên của VFA thực hiện) hoạt động như một cơ quan quản lý ngành hàng nhất là quản lý việc kinh doanh xuất khẩu gạo dựa trên các biện pháp hành chính là chủ yếu.

Điều này đôi lúc đã làm cho thị trường lúa gạo của nước ta bị bóp méo, cứng nhắc, thiếu sự năng động đối với thị trường trong và ngoài nước.

Trong khi đó, VFA đã bỏ qua một số vai trò mà các hiệp hội ngành hàng phải tham gia như xây dựng chiến lược phát triển ngành hàng, xây dựng và quảng bá thương hiệu, phát triển và ổn định nguồn cung trong nước, mở rộng hội viên theo liên kết dọc nhằm kết nối hợp tác và phát triển theo chuỗi giá trị ngành hàng hiệu quả hơn…

Theo phản ánh mới đây của không ít DN, quá trình xây dựng thương hiệu cho hạt gạo Việt Nam trên thực tế có những mâu thuẫn do chính sách, mà cụ thể là nút thắt từ Nghị định 109/2010/NĐ-CP, quy định điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo, gây khó khăn cho DN xuất khẩu gạo.

Thế Vinh