Mới đây, Tổng cục Hải quan Việt Nam cho biết, năm tháng đầu năm 2017, Việt Nam phải nhập khẩu 157,8 triệu USD nguyên phụ liệu dược phẩm, tăng 8,82% so với cùng kỳ năm trước.

Khập khiễng sản xuất – thương mại

Việt Nam nhập khẩu nguyên phụ liệu dược phẩm chủ yếu từ thị trường Trung Quốc, chiếm gần 59%, với 92,5 triệu USD, tăng 3,55% so với cùng kỳ năm 2016. Thị trường nhập khẩu lớn đứng thứ hai sau Trung Quốc là Ấn Độ, chiếm 21,6% đạt 34,2 triệu USD, tăng 55,77%. 

Về chi phí chuỗi cung ứng, ông Robert Kruit, Tổng Giám đốc công ty TNHH Zuellig Pharma Việt Nam, dẫn số liệu từ công ty cung cấp dữ liệu dược phẩm IMS Health cho biết, chi phí chuỗi cung ứng của Việt Nam tới 20%, so với tỷ lệ 10% của các nước láng giềng. 

Chi phí chuỗi cung ứng của Việt Nam đang tăng lên do sử dụng nhiều tầng nấc bán buôn. Ước tính, Việt Nam có khoảng 1.500 cơ sở bán buôn, trong đó có nhiều cơ sở quy mô nhỏ lẻ, làm gia tăng chi phí. 

“Đại đa số công ty phân phối dược trong nước còn thiếu tính chuyên nghiệp” hay “DN dược Việt Nam nhìn chung vẫn thiếu chiến lược trung – dài hạn. Hệ thống logistics và phân phối không hiện đại, công nghệ sản xuất ở mức trung bình”. “Ngành dược Việt Nam vẫn hoàn toàn bất ổn do chỉ đi “khập khiễng” một chân sản xuất, còn chân lưu thông phân phối phải chống nạng”, ông Robert Kruit ví von. 

Vì vậy, các DN trong nước hiện nay đang phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt của các nhà cung ứng ngoại đến từ Trung Quốc, Ấn Độ và châu Âu. 

Bên cạnh đó, những nước đi trước trong ngành hóa dược đã sản xuất các sản phẩm với giá thành và chi phí thấp, đã hết thời gian khấu hao thiết bị đầu tư, sẵn sàng cạnh tranh với các sản phẩm nội địa của Việt Nam. 

Lo ngại khó đạt mục tiêu tăng tỷ lệ thuốc sản xuất trong nước lên 80% vào năm 2020 

Các nhà sản xuất trong nước có tâm lý sản xuất những mặt hàng thông thường, chi phí thấp, hiệu quả không cao nhưng an toàn hơn khi sản xuất những nguyên liệu hóa dược đòi hỏi chi phí đầu tư lớn, công nghệ cao, thiết bị tiên tiến.
Trong “Chiến lược Quốc gia phát triển ngành Công nghiệp Dược đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030”, Chính phủ Việt Nam đã đặt ra mục tiêu tăng tỷ lệ dược phẩm sản xuất trong nước từ 50% vào cuối năm 2015 lên 80% trong năm 2020 (xét theo giá trị). 

Tuy nhiên, chuyên gia từ tổ chức Communique International đánh giá, rõ ràng đây là một mục tiêu đầy tham vọng. “Cửa sổ cơ hội dành cho Việt Nam đang thu hẹp dần, Việt Nam cần nhanh chóng thiết lập các sáng kiến để hỗ trợ Chính phủ đạt mục tiêu cung ứng 80% thuốc sản xuất trong nước vào năm 2020”, vị chuyên gia này khuyến cáo.

Ngoại ồ ạt xâm nhập

Với việc Việt Nam đã ký kết 12 Hiệp định thương mại tự do (FTA), bà Phạm Thị Thanh Hương, Phó Tổng Giám đốc công ty Dược – Trang thiết bị Y tế Bình Định (Bidiphar), bày tỏ rằng dù biết các FTA sẽ mang tới nhiều cơ hội cho DN song cũng kèm theo nhiều thách thức, đòi hỏi DN phải liên tục nâng cao năng lực cạnh tranh.

Theo bà Hương, Bộ Y tế đã có nhiều chính sách cụ thể nhằm khuyến khích sử dụng thuốc nội, ưu tiên hàng sản xuất trong nước khi đấu thầu nhưng mục tiêu tăng tỷ lệ thuốc sản xuất trong nước lên 80% vào năm 2020 vẫn khó đạt được. 
Nguyên nhân, theo bà Hường, là vì thuốc sản xuất trong nước tăng về sản lượng nhưng giá thuốc theo cơ chế đấu thầu hiện nay ngày càng giảm nên tổng tiền thuốc không tăng. Thuốc nhập khẩu vẫn chiếm tỷ trọng lớn vì đa phần là các thuốc đặc trị mà Việt Nam chưa sản xuất được.

Đồng thời, ngành công nghiệp dược cũng còn rất nhiều bất cập, lúng túng như tình trạng đầu tư trùng lặp diễn ra phổ biến, dẫn đến cạnh tranh không lành mạnh. Thuốc sản xuất trong nước vừa thừa vừa thiếu, một số hoạt chất có quá nhiều số đăng ký nhưng nhiều hoạt chất không có số đăng ký nào; thừa thuốc thông thường, thiếu thuốc chuyên khoa đặc trị. Trình độ công nghệ của các DN dược tuy liên tục được đầu tư đổi mới nhưng nhìn chung vẫn lạc hậu so với những nước xung quanh.

Trong khi đó, cạnh tranh trên thị trường diễn ra gay gắt. Các DN trong nước cạnh tranh lẫn nhau do sản xuất trùng lặp. Thuốc trong nước cạnh tranh với thuốc nhập khẩu, nhất là các nước Trung Quốc, Ấn Độ, Bangladesh…

“Cạnh tranh ngày càng gia tăng với sự xuất hiện ngày càng nhiều của các DN nước ngoài có ưu thế trong sản xuất dược phẩm tại Việt Nam. DN nước ngoài đang ngày càng xâm nhập sâu vào lĩnh vực thương mại, phân phối dược phẩm thông qua hoạt động mua bán – sáp nhập các DN trong nước”, bà Hương đánh giá.

Rất nhiều DN dược từ Thái Lan, Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước châu Âu đã chọn cách gia nhập thị trường Việt Nam bằng con đường mua bán – sáp nhập. Bằng cách này, nhiều DN dược có tên tuổi của Việt Nam đã từng bước thuộc sở hữu của các tập đoàn, công ty dược phẩm nước ngoài.

Bằng chứng là những DN dược phẩm lớn như Domesco, Dược Hậu Giang đã trở thành đối tượng thâu tóm của các nhà đầu tư nước ngoài. Domesco trở thành DN đầu tiên trong ngành dược nới room khối ngoại lên 100% trong năm 2016, ngay sau đó CFR International SPA đã nhanh chóng gia tăng tỷ lệ sở hữu Domesco hơn 51% để nắm quyền chi phối DN này. 

Tiếp đó, Taisho Pharmaceutical đã chi khoảng 2.600 tỷ đồng để sở hữu 24,4% vốn điều lệ của Dược Hậu Giang từ 34 cổ đông ngoại…

Bà Vũ Thị Thuận, Chủ tịch Hội đồng quản trị công ty Cổ phần Traphaco, cho biết giá cả nguyên vật liệu tăng với tốc độ chóng mặt cùng những chi phí khác cũng tăng theo, việc nâng cao chất lượng giá trị sản phẩm dược liệu qua việc tăng cường kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng từ trồng trọt, thu hái, sơ chế, chế biến đến tiêu thụ sản phẩm cũng làm tăng chi phí lên đáng kể. 

Do đó, các sản phẩm chế biến từ dược liệu trong nước có chi phí giá thành cao hơn các sản phẩm cùng loại của nước ngoài, khiến cho việc tiêu thụ sản phẩm này tại chính thị trường nội địa gặp nhiều khó khăn. 

“Chính phủ đang thực hành chính sách bình ổn giá song không có chính sách hỗ trợ hiệu quả đối với DN, khiến cho những sản phẩm được chế biến từ dược liệu trong nước không đứng vững được trên thị trường trong nước”, bà Thuận chia sẻ.

Lê Thúy