Chỉ trong vòng ba ngày 11-13/4/2016, hai báo cáo kinh tế - “Cập nhật tình hình kinh tế khu vực Đông Á, Thái Bình Dương” của Ngân hàng Thế giới (WB) và “Kinh tế vĩ mô Việt Nam quý I/2016” của Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR)- liên tiếp được công bố đã góp phần khái quát tình hình tăng trưởng kinh tế, những triển vọng của Việt Nam trong ngắn, trung và dài hạn.

Thu ít, chi nhiều, lạm phát trở lại

Theo VEPR, kinh tế quý I/2016 đang chứng kiến mức suy giảm tăng trưởng đáng kể tính từ năm 2012 tới nay. Lần đầu tiên trong 5 năm, tăng trưởng quý I thấp hơn so với mức tăng trưởng cùng kỳ năm trước; GDP chỉ tăng 5,46%, thấp hơn mức tăng 6,12% của cùng kỳ năm 2015. Lạm phát có xu hướng tăng trở lại trong ba tháng đầu năm.

Trong ba tháng đầu năm, tổng kim ngạch xuất khẩu chỉ tăng 3,9% so với quý I/2015 và đạt 37,7 tỷ USD. Kinh tế trì trệ tại các đối tác nhập khẩu chính của Việt Nam (Hoa Kì, Trung Quốc, Nhật Bản, EU) đã khiến tăng trưởng xuất khẩu suy giảm hai quý liên tiếp.

Ước tính, nợ công và nợ do Nhà nước bảo lãnh (theo quy định của Bộ Tài chính) đã đạt mức 62,5% GDP năm 2015, trong khi năm 2014, con số này là 59,6%. Do vậy, các khoản nợ này có thể sẽ nhanh chóng chạm mức nợ trần do luật quy định là 65%.

Ts Lê Đăng Doanh cho biết: “Bộ Tài chính hiện triển khai nhiều giải pháp để giảm chi thường xuyên nhưng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu”.

Chính phủ ước tính tỷ lệ thâm hụt ngân sách chính thức ở mức 6,34% GDP, vượt xa so với kế hoạch 5% được Quốc hội thông qua. Theo WB, chi Chính phủ đã tăng mạnh, riêng chi thường xuyên đã tăng 11% trong năm 2015.

“Điều nghiêm trọng là khả năng cải thiện thâm hụt rất hạn chế. Trong khi ta đang không có khả năng tăng nguồn thu, thì nguồn chi lại không có xu hướng giảm. Quan trọng là phải kiểm soát được chi ngân sách, đặc biệt là khoản chi thường xuyên”. Ts Vũ Đình Ánh bình luận.

Tăng trưởng xuất khẩu đã giảm xuống mức 8% (mức tăng năm 2014 là 13,8%) do giá thực phẩm và giá nguyên vật liệu giảm, và chỉ được bù trừ phần nào bởi tăng xuất khẩu sản phẩm chế tạo. Trong khi đó, nhập khẩu lại tăng nhanh, dẫn đến kim ngạch xuất khẩu ròng bị giảm nhẹ.

Tình hình tiêu thụ hàng hóa bán lẻ cũng chững lại do nhu cầu giảm sau dịp Tết Nguyên đán. Tính chung cả quý I/2016, tăng trưởng bán lẻ tăng 9,7%, xấp xỉ mức 10% ba tháng đầu năm 2015. Tuy nhiên, tăng trưởng giá trị chủ yếu do giá cả đã tăng lên trong khoảng thời gian này. Xét về khối lượng, bán lẻ hàng hóa quý I chỉ tăng 8,3%, thấp hơn mức 9,2% trong năm 2015.

WB nhận định nền kinh tế Việt Nam đã vượt qua được biến động toàn cầu một cách ngoạn mục nhờ cầu trong nước tăng và nền công nghiệp chế tạo hướng tới xuất khẩu đạt thành tích tốt.

Về phía sản xuất, tăng trưởng GDP chủ yếu dựa trên các ngành công nghiệp chế tạo và xây dựng. Các ngành này tăng trưởng 11% năm 2015 và đóng góp trên một nửa tổng mức tăng trưởng GDP.

Tuy vậy, ngay cả một trong những điểm sáng hiếm hoi của gam màu bức tranh kinh tế - ngành công nghiệp chế biến chế tạo - đang chứng kiến sự chững lại trong quý I/2016.

WB: Nền kinh tế Việt Nam đã vượt qua được biến động toàn cầu một cách ngoạn mục nhờ cầu trong nước tăng và nền công nghiệp chế tạo hướng tới xuất khẩu đạt thành tích tốt

“Doanh nghiệp đang khổ quá”

Trong một khảo sát khác của Tổng cục Thống kê về xu hướng kinh doanh của các DN chế biến chế tạo, chỉ có 29,2% số DN đánh giá tình hình sản xuất kinh doanh quý I năm nay khả quan hơn quý trước.

Con số này thấp hơn hẳn so với ba quý liền trước đó năm 2015: quý II (40,5%); quý III (36,6%) và quý IV (42,3%). Có 27,1% số DN được hỏi cho rằng tình hình sản xuất gặp khó khăn hơn và 43,7% số doanh nghiệp đánh giá tình hình ổn định.

Ts Nguyễn Đức Thành nhận định: Ngành công nghiệp chế biến chế tạo dù có khởi sắc nhưng vẫn không thể thoát ra khỏi bối cảnh khu vực. Các nước phát triển đang mất dần lợi thế cạnh tranh từ các yếu tố như tài nguyên, khoáng sản, lao động giá rẻ… Dòng vốn FDI có tín hiệu “quay đầu”, đổ ngược về các nước phát triển, đầu tư vào các ngành khoa học công nghệ mới.

“Thời gian qua, các yếu kém về khu vực kinh tế tư nhân đã bộc lộ rất rõ rệt. Tỷ lệ các doanh nghiệp đóng cửa, phá sản tăng lên cao. Theo một thống kê vừa công bố, có tới 22 nghìn doanh nghiệp phải đóng cửa. Tôi cho rằng đây là con số cao bất thường. Các doanh nghiệp hiện tại phải chịu mức lãi suất cao và rất nhiều các khoản thu bổ sung, đặc biệt là các khoản thu ngoài ngân sách”. Ts Lê Đăng Doanh chia sẻ.

Theo WB, việc cải cách ngành ngân hàng và doanh nghiệp nhà nước chưa hoàn thành là một trong số những rủi ro tiêu cực đáng kể có thể đe dọa tới viễn cảnh trung hạn của Việt Nam.

Hiện nay, kết quả tái cơ cấu khá lẫn lộn. Cải thiện môi trường kinh doanh có tiến bộ, trong khi cải cách ngân hàng và doanh nghiệp nhà nước còn chậm. Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước đã tăng tốc trong năm 2015 nhưng tốc độ chung còn quá chậm, còn xa mới đạt mục tiêu do Chính phủ đề ra cho giai đoạn 2011- 2015. Kết quả này thể hiện điều kiện thị trường còn yếu và Chính phủ còn chần chừ, chưa muốn chào bán các doanh nghiệp nhà nước làm ăn tốt.

Việc thương mại đạt thặng dư quý thứ hai liên tiếp ở mức 0,7 tỷ USD chủ yếu là do suy giảm nhu cầu nhập khẩu. Ts. Phạm Văn Đại giải thích: “Việt Nam chuyển từ nhập siêu sang xuất siêu do suy giảm nhập khẩu. Cơ cấu xuất khẩu từ nền kinh tế tư nhân ngày càng bị thu hẹp và yếu đi. Chúng ta đang dừng nhập rất nhiều hàng hóa máy móc nguyên vật liệu. Mà nền kinh tế tư nhân yếu đi, không làm ăn sản xuất gì được thì đương nhiên là giảm nhập thôi”.

Phương Nguyên