Hoạt động xuất khẩu trong năm 2017 tính đến nay đã đi hơn nửa chặng đường. Số liệu từ Bộ Công Thương cho biết 7 tháng qua, kim ngạch xuất khẩu ước đạt 115,2 tỷ USD, tăng 18,7% so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức tăng cao so với mức tăng 5,5% của cùng kỳ năm 2016. Theo dự báo, kim ngạch xuất khẩu cả năm sẽ đạt khoảng 200 tỷ USD, tăng 13% so với cùng kỳ.

Xuất thô đến ngưỡng

Cũng theo Bộ Công Thương, các doanh nghiệp (DN) trong nước tiếp tục đạt mức tăng trưởng khá, cụ thể đạt 32,2 %, tăng 14,6% so với cùng kỳ, đây cũng là điểm tích cực trong hoạt động xuất khẩu.

Mặc dù xuất khẩu vẫn duy trì mức tăng trưởng cao nhưng khi trao đổi với giới DN xuất khẩu tại Diễn đàn Xuất khẩu 2017 diễn ra ở Tp.HCM ngày 8/8, ông Nguyễn Phú Hòa, Phó Cục trưởng Cục Xuất Nhập khẩu (Bộ Công Thương), vẫn tỏ ý rằng chất lượng xuất khẩu đã đến lúc phải xem lại.

Theo những diễn biến mới, các hàng rào kỹ thuật từ những thị trường xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc đang đặt ra các khoảng cách quá lớn và những rủi ro khó tránh khỏi cho DN Việt Nam.

“Thực chất là làn sóng xuất khẩu lần thứ nhất của Việt Nam đã đạt đến ngưỡng phát triển theo mô hình này. Chúng ta xuất khẩu bất cứ thứ gì chúng ta có, xuất khẩu thô, đẩy nhanh số lượng”, ông Hòa bộc bạch.

Ngoài việc chạy theo thành tích xuất thô, có thể thấy hoạt động xuất khẩu vẫn đang phụ thuộc lớn vào các DN có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Tuy chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ (gần 3%) trong tổng số DN đang hoạt động nhưng các DN FDI tạo ra hơn 60% giá trị sản lượng công nghiệp của Việt Nam và chiếm trên 70% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam hiện nay.

Phải thừa nhận rằng sự có mặt của các DN FDI đã đưa Việt Nam thành một trong những quốc gia có tốc độ dịch chuyển cơ cấu sản phẩm xuất khẩu nhanh nhất theo hướng giảm mạnh sự phụ thuộc vào hàng sơ cấp, gia tăng và đa dạng hóa xuất khẩu các mặt hàng công nghệ chế tác có giá trị gia tăng cao hơn.

Tuy nhiên, điều mà nền kinh tế mong đợi từ khả năng xuất khẩu các mặt hàng có giá trị gia tăng, có thương hiệu của các DN 100% vốn nội địa vẫn chưa được đáp ứng. Về cơ bản, do yếu công nghệ nên hàng thuần Việt khi xuất khẩu đa phần lép vế so với những sản phẩm được các DN FDI sản xuất tại Việt Nam.

Đây là thời điểm các DN Việt cần hướng tới làn sóng xuất khẩu thứ hai để thay đổi năng lực cạnh tranh của sản phẩm

Điều này cũng được nhiều nhà đầu tư nước ngoài chỉ rõ. Như chia sẻ của ông Yuichino Shiotani, Tổng Giám đốc công ty Aeon Topvalu Japan, các DN Việt không nên chạy theo số lượng lớn đơn hàng mà cần tập trung vào chất lượng. Bởi vì sản phẩm nếu được làm ra một cách dễ dàng sẽ không có giá trị gia tăng cao.

Còn theo ông Fred Burke, thành viên ban lãnh đạo Hiệp hội DN Hoa Kỳ (Amcham) tại Tp.HCM, các DN xuất khẩu của Việt Nam nên tập trung vào dây chuyền cung ứng. Dù có xuất khẩu một đôi giày tennis hay một con cá basa, các DN Việt cũng nên thể hiện được giá trị cao của sản phẩm trong mắt người tiêu dùng nước ngoài, nhất là ở thị trường xuất khẩu chủ lực như Hoa Kỳ.

Không “lỡ tàu”

Cũng theo ông Fred, hoạt động xuất khẩu của Việt Nam khi đi sâu vào dây chuyền cung ứng và đa phương hóa các hiệp định thương mại tự do (FTA) chính là hướng đi đúng hướng và cần tiếp tục. Như vậy, dù có Hiệp định TPP hay không, cơ hội xuất khẩu của Việt Nam vào Hoa Kỳ sẽ vẫn còn nhiều.

Theo giới chuyên gia, đặc điểm đặc trưng của mô hình tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam là tăng trưởng xuất khẩu dựa vào nhập khẩu. Cơ cấu xuất khẩu phụ thuộc phần lớn vào nhập khẩu đầu vào trong khi ngành công nghiệp phụ trợ còn thiếu vắng và chưa phát triển.

Số liệu nhập khẩu 7 tháng đầu năm nay cho thấy mức kim ngạch nhập ước đạt 118,3 tỷ USD, tăng 24% so với cùng kỳ, nhập siêu 3,08 tỷ USD. Chính Bộ Công Thương cũng thừa nhận kim ngạch nhập khẩu tăng trưởng cao nhưng tập trung vào các mặt hàng cần nhập khẩu, là đầu vào cho sản xuất, xuất khẩu.

Thực tế cho thấy nhập khẩu Việt Nam vẫn chủ yếu là nhập khẩu tư liệu sản xuất, bao gồm: máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng và nguyên nhiên vật liệu. Tỷ lệ này luôn chiếm trên 90% tổng giá trị hàng hóa nhập khẩu, kéo dài liên tục trong nhiều thập kỷ đến nay. Phần lớn mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam là hàng gia công, cho nên khi xuất khẩu tăng đồng nghĩa với nguyên, nhiên vật liệu nhập khẩu cũng tăng theo.

Nhìn vào thị trường xuất khẩu trong xu thế mới, ông Hòa nhận định, thế giới đang đi quá nhanh vào tự động hóa, rô-bốt hóa, trí tuệ nhân tạo, tạo nền tảng để bảo hộ sản xuất trong nước mạnh mẽ. Còn Việt Nam, để xuất hàng hóa đang phải vắt kiệt sức lao động của người công nhân trong những điều kiện sống có rất nhiều con số không. Để xuất khẩu, có những DN Việt đã phải kéo container từ miền Tây Nam Bộ lên tận cảng Cát Lái (Tp.HCM).

Theo ông Hòa, chúng ta không thể “bỏ lỡ con tàu” hướng về tương lai mà ở đó giá trị của sản phẩm được thể hiện ở yếu tố minh bạch về thông tin, tôn vinh màu xanh môi trường và được sản xuất, tiếp thị, xuất khẩu dựa trên ứng dụng các thành tựu của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

“Từ những đòi hỏi đó, Việt Nam cần một cuộc kiến tạo làn sóng xuất khẩu lần thứ hai trên thị trường thế giới để thay đổi năng lực cạnh tranh của sản phẩm, đi vào giá trị gia tăng, nâng tầm thương hiệu, hình ảnh quốc gia”, ông Hòa nói.

Thế Vinh