Về xứ Tuyên, xem HTX bán ‘câu chuyện của nông sản’ để làm giàu
Từ xây dựng thương hiệu, bảo hộ sở hữu trí tuệ đến liên kết doanh nghiệp, khoa học công nghệ và phát triển du lịch trải nghiệm, nhiều HTX đang tạo nên những chuỗi giá trị hoàn chỉnh cho nông sản địa phương.
Trong nhiều năm, không ít sản phẩm OCOP trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang dù đạt chất lượng cao nhưng vẫn chủ yếu tiêu thụ nhỏ lẻ, hoặc thông qua hội chợ, gian hàng giới thiệu hay các cửa hàng đặc sản quy mô nhỏ.
Giá trị gia tăng vì thế chưa tương xứng với tiềm năng. Điều đó đặt ra yêu cầu phải thay đổi tư duy phát triển, từ bán sản phẩm sang bán trải nghiệm, từ quảng bá đơn lẻ sang xây dựng chuỗi giá trị toàn diện.
Thực tế cho thấy, nhiều HTX đã nhanh chóng nắm bắt xu hướng này. Không còn coi OCOP chỉ là một chứng nhận chất lượng, các HTX từng bước biến sản phẩm thành "đại sứ" văn hóa, gắn với không gian du lịch, câu chuyện bản địa và trải nghiệm của du khách.
Đây cũng là hướng đi phù hợp với mục tiêu nâng cao giá trị tài sản trí tuệ, xây dựng thương hiệu nông sản và phát triển kinh tế tập thể theo hướng hiện đại.
Không chỉ nâng cao thu nhập cho thành viên và nông dân liên kết, các HTX còn góp phần gìn giữ văn hóa bản địa, mở rộng thị trường và từng bước đưa tài sản trí tuệ của vùng miền trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững.
Khi OCOP không chỉ là một chứng nhận
Hiện toàn tỉnh Tuyên Quang có 457 sản phẩm OCOP, trong đó các HTX là chủ thể của hơn 64% sản phẩm. Con số này phản ánh vai trò ngày càng lớn của khu vực kinh tế tập thể trong phát triển nông nghiệp hàng hóa.
Quan trọng hơn, nhiều HTX đã chủ động sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ, xây dựng thương hiệu, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, đầu tư truy xuất nguồn gốc và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Những bước đi này không chỉ giúp sản phẩm đáp ứng yêu cầu của thị trường mà còn tạo nền tảng để hình thành chuỗi giá trị khép kín từ vùng nguyên liệu, chế biến, thương mại đến dịch vụ trải nghiệm.
Vai trò HTX trong phát triển OCOP tại Tuyên Quang
Một trong những minh chứng rõ nét là HTX Chế biến chè Phìn Hồ (xã Thông Nguyên). Thay vì chỉ bán trà Shan tuyết, HTX đã phát triển mô hình "Tea tour", đưa du khách trực tiếp đến vùng chè cổ thụ để trải nghiệm hái chè, sao chè, thưởng trà và tìm hiểu văn hóa của đồng bào vùng cao.
Điểm đặc biệt của mô hình nằm ở chỗ sản phẩm không còn được định giá đơn thuần bằng chất lượng lá trà mà còn bằng giá trị văn hóa, lịch sử và trải nghiệm mà khách hàng nhận được. Chính điều này giúp thương hiệu trà Shan tuyết của HTX ngày càng được biết đến rộng rãi.
Chuỗi giá trị mới của HTX
"Chìa khóa" tạo lợi thế cạnh tranh
Với 5 sản phẩm OCOP từ 3 đến 5 sao, vùng nguyên liệu 140 ha đạt chứng nhận hữu cơ châu Âu cùng 270 ha đạt tiêu chuẩn hữu cơ Việt Nam, HTX Chế biến chè Phìn Hồ đã tạo dựng được nền tảng sản xuất bền vững. Bình quan mỗi tháng đón từ 4-5 đoàn khách tham quan, doanh số bán hàng tăng lên đáng kể sau khi kết hợp sản phẩm với du lịch.
Thành công của HTX Phìn Hồ là minh chứng sinh động cho thấy xây dựng thương hiệu không chỉ dựa vào quảng cáo mà còn phải tạo được trải nghiệm thực tế, gia tăng niềm tin của người tiêu dùng đối với sản phẩm.
Cùng hướng đi đó, HTX Nông nghiệp Đà Vị (xã Hồng Thái) đã biến nghề làm bún truyền thống thành một sản phẩm du lịch độc đáo. Du khách không chỉ thưởng thức bún ngũ sắc đạt OCOP 3 sao mà còn trực tiếp tham gia các công đoạn ép bún, phơi bún, tìm hiểu bí quyết tạo màu hoàn toàn từ nguyên liệu tự nhiên.
Việc liên kết với các homestay, điểm du lịch cộng đồng và cửa hàng đặc sản giúp sản phẩm tiếp cận lượng lớn khách du lịch. Sau mỗi chuyến trải nghiệm, nhiều người lựa chọn mua sản phẩm làm quà, qua đó mở rộng thị trường tiêu thụ mà không cần chi phí quảng bá quá lớn.
Đây chính là sức mạnh của chuỗi giá trị, nơi mỗi mắt xích từ sản xuất, văn hóa, du lịch đến tiêu dùng đều hỗ trợ lẫn nhau để nâng cao giá trị sản phẩm.
Những con số ấn tượng từ HTX Phìn Hồ
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, chất lượng thôi chưa đủ. Một sản phẩm muốn đứng vững trên thị trường phải có thương hiệu, có câu chuyện và được bảo vệ bằng hệ thống sở hữu trí tuệ.
Nhiều HTX đã nhận thức rõ điều này khi chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, xây dựng bộ nhận diện thương hiệu, đầu tư bao bì, tem truy xuất nguồn gốc, hoàn thiện quy trình sản xuất đạt các tiêu chuẩn chất lượng.
Việc phát triển tài sản trí tuệ không chỉ bảo vệ uy tín của sản phẩm mà còn giúp gia tăng giá trị thương mại, mở rộng khả năng tiếp cận các hệ thống phân phối hiện đại và thị trường xuất khẩu.
HTX Dệt lanh Cán Tỷ là ví dụ tiêu biểu. 6 sản phẩm OCOP từ 3 đến 4 sao không chỉ là những món quà lưu niệm mà còn là kết tinh của tri thức truyền thống, kỹ thuật dệt lanh, vẽ sáp ong, nhuộm chàm và những họa tiết mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Mông.
Thông quan hoạt động trải nghiệm dành cho du khách, những giá trị văn hóa phi vật thể được "thương mại hóa" theo hướng bền vững, vừa tạo thu nhập cho người dân, vừa góp phần gìn giữ nghề truyền thống.
Đây cũng chính là quá trình khai thác tài sản trí tuệ của cộng đồng địa phương - nguồn lực vô hình nhưng có giá trị kinh tế rất lớn nếu được bảo tồn, phát triển và quảng bá đúng cách.
Mô hình gia tăng giá trị sản phẩm
- Không có thương hiệu
- Bán thô hoặc tiêu thụ nhỏ lẻ
- Cạnh tranh chủ yếu bằng giá
- Trải nghiệm & Văn hóa bản địa
- Câu chuyện thương hiệu & SHTT
- Giá trị gia tăng tối đa
“Một sản phẩm muốn đứng vững trên thị trường phải có thương hiệu, có câu chuyện và được bảo vệ bằng hệ thống sở hữu trí tuệ.”
Liên kết chuỗi giá trị để nâng cao thu nhập
Một HTX mạnh không chỉ sản xuất tốt mà còn phải tổ chức được chuỗi liên kết với doanh nghiệp, người dân, đơn vị nghiên cứu và thị trường. Mô hình của HTX Dịch vụ, Thương mại Nông lâm nghiệp Farm tại xã Sơn Dương cho thấy điều đó.
Nhận thấy diện tích chè già cỗi cho hiệu quả thấp, HTX đã chủ động khảo sát, lựa chọn cây dứa làm cây trồng thay thế. Quá trình chuyển đổi không diễn ra tự phát mà được tổ chức bài bản từ khâu lựa chọn giống, cải tạo đất, hướng dẫn kỹ thuật đến liên kết doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm.
Toàn bộ thành viên HTX đã chuyển đổi khoảng 15 ha, bước đầu hình thành vùng sản xuất tập trung. Theo tính toán, năng suất dứa đạt từ 45-60 tấn/ha, thu nhập khoảng 120-150 triệu đồng/ha mỗi năm, cao hơn đáng kể so với cây trồng trước đây. Điều này đồng nghĩa với việc thu nhập của thành viên HTX và nông dân liên kết được cải thiện rõ rệt.
Hiệu quả chuyển đổi sang cây dứa
Đặc biệt, việc Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO) khảo sát vùng nguyên liệu để xây dựng mô hình liên kết sản xuất mở ra cơ hội rất lớn cho địa phương.
Doanh nghiệp mang đến thị trường, công nghệ chế biến và năng lực xuất khẩu; HTX tổ chức vùng nguyên liệu; nông dân tập trung sản xuất theo quy trình thống nhất. Đây là mô hình liên kết "ba nhà" hiệu quả, giúp giảm rủi ro thị trường và nâng cao giá trị nông sản.
Trong tương lai, nếu chuỗi liên kết tiếp tục được mở rộng với sự tham gia của các viện nghiên cứu và trường đại học trong việc chọn tạo giống, chuyển giao kỹ thuật, ứng dụng công nghệ sinh học, công nghệ sau thu hoạch, truy xuất nguồn gốc bằng nền tảng số hay nghiên cứu phát triển sản phẩm mới, giá trị tài sản trí tuệ của các HTX sẽ tiếp tục được nâng lên.
Sơ đồ chuỗi liên kết chuỗi giá trị và "ba nhà"
Giá trị cốt lõi phát triển nông sản
Thực tiễn cho thấy, thành công của các HTX hôm nay không còn chỉ được đo bằng sản lượng hay doanh thu, mà còn bằng khả năng tổ chức chuỗi giá trị, xây dựng thương hiệu và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ.
Việc phát triển sản phẩm OCOP gắn với chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, truy xuất nguồn gốc điện tử và chuyển đổi số đang tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững cho nhiều HTX.
Cùng với đó, sự liên kết giữa HTX với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học cần tiếp tục được thúc đẩy mạnh mẽ hơn. Các cơ sở nghiên cứu có thể hỗ trợ hoàn thiện quy trình sản xuất, phát triển sản phẩm mới, nâng cao chất lượng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu; doanh nghiệp đảm nhận khâu chế biến, phân phối và xuất khẩu; HTX trở thành hạt nhân tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn.
Khi mỗi mắt xích đều phát huy thế mạnh của mình, chuỗi giá trị sẽ được hoàn thiện, giúp người nông dân không chỉ bán nông sản mà còn bán thương hiệu, bán văn hóa và bán giá trị tri thức. Đó cũng là con đường để kinh tế tập thể phát triển bền vững trong giai đoạn mới.