HTX phá điểm nghẽn tư duy, những vùng đất cằn "khoác áo mới"

Có những vùng đất tưởng như chỉ gắn với nghèo khó qua nhiều thế hệ, nhưng chỉ cần một tư duy sản xuất mới cùng mô hình tổ chức phù hợp, giá trị của vùng đất ấy có thể được đánh thức.

Điển hình như ở Đồi Hích thuộc xã miền núi Thạch Lập từng là khu vực bạc màu, đất dốc, nhiều sỏi đá. Trong nhiều năm, người dân chỉ trồng ngô, sắn với hiệu quả thấp hoặc bỏ hoang vì thiếu nước tưới và điều kiện canh tác khó khăn.

Thế nhưng, từ cuối năm 2023, khu vực này đã bắt đầu bước sang một trang mới khi HTX nông, lâm nghiệp và du lịch Cẩm Liên được thành lập.

Sau quá trình khảo sát thổ nhưỡng, khí hậu, HTX nhận thấy vùng đồi này đặc biệt phù hợp để phát triển các loại cây dược liệu có giá trị cao như gió bầu, kỳ nam theo hướng hữu cơ. Không dừng lại ở việc lựa chọn cây trồng phù hợp, HTX còn đầu tư đồng bộ hệ thống giao thông nội vùng, ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm, cải tạo đất bằng phân hữu cơ sinh học, từng bước hình thành vùng sản xuất bài bản.

Đến nay, HTX đã tích tụ hơn 30ha đất, trong đó có 15ha được trồng gió bầu và kỳ nam - nguồn nguyên liệu quan trọng để sản xuất trầm hương, tinh dầu và nhiều sản phẩm dược liệu có giá trị kinh tế cao.

Quan trọng hơn, HTX không lựa chọn phát triển đơn lẻ mà hướng tới xây dựng chuỗi liên kết với người dân địa phương. Khi vùng nguyên liệu phát triển ổn định, HTX sẽ mở rộng diện tích, hướng dẫn kỹ thuật, bao tiêu sản phẩm và từng bước xây dựng thương hiệu cho vùng dược liệu đồi Hích.

Đây chính là vai trò ngày càng rõ nét của HTX trong nền nông nghiệp hiện đại: không chỉ tổ chức sản xuất mà còn đóng vai trò "kiến trúc sư" của chuỗi giá trị, kết nối đất đai, nông dân, khoa học công nghệ, doanh nghiệp và thị trường.

Song song với vùng nguyên liệu, HTX còn phát triển mô hình du lịch sinh thái trải nghiệm, khai thác cảnh quan tự nhiên cùng bản sắc văn hóa dân tộc Mường.

Du khách không chỉ tham quan mà còn được trải nghiệm thu hái dược liệu, chế biến trà, tìm hiểu giá trị của cây thuốc bản địa. Đây là hướng đi cho thấy sự kết hợp giữa tài nguyên bản địa với tri thức, sáng tạo để gia tăng giá trị sản phẩm thay vì chỉ bán nguyên liệu thô.

Trong nền kinh tế thị trường, chất lượng tốt là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Muốn cạnh tranh bền vững, mỗi sản phẩm cần có thương hiệu, có khả năng nhận diện và được pháp luật bảo hộ. Đây cũng là xu hướng mà các HTX tại Thanh Hóa đang từng bước hướng đến.

Hiện toàn tỉnh có khoảng 5.000ha cây dược liệu với hơn 10 doanh nghiệp và khoảng 50 HTX tham gia sản xuất, thu mua, chế biến. Từ nguồn nguyên liệu phong phú này, gần 30 sản phẩm dược liệu đã được công nhận OCOP 3-4 sao.

Tuy nhiên, tiềm năng vẫn còn rất lớn khi số lượng sản phẩm OCOP từ cây dược liệu chưa tương xứng với lợi thế sẵn có. Điều này đặt ra yêu cầu các HTX cần tiếp tục đầu tư chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm và đặc biệt chú trọng xây dựng tài sản trí tuệ.

Thực tế cho thấy, việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý không đơn thuần là thủ tục pháp lý mà là công cụ bảo vệ uy tín sản phẩm trước tình trạng làm giả, làm nhái; đồng thời tạo niềm tin cho người tiêu dùng và nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Cùng với đó, việc xây dựng mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với nhiều thị trường tiêu thụ trong nước và quốc tế.

Đối với các HTX, đây không chỉ là điều kiện để mở rộng thị trường mà còn là nền tảng để minh bạch toàn bộ quy trình sản xuất, từ vùng nguyên liệu, chăm sóc, thu hoạch, chế biến đến phân phối.

Khi kết hợp giữa tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tài sản trí tuệ, sản phẩm của HTX sẽ hình thành lợi thế cạnh tranh bền vững, góp phần nâng cao giá trị gia tăng và thu nhập cho thành viên.

Bên cạnh đó, chương trình OCOP tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn hóa sản phẩm địa phương. Thông qua OCOP, nhiều HTX đã đầu tư hoàn thiện bao bì, nhãn mác, tiêu chuẩn chất lượng, câu chuyện sản phẩm và chiến lược thương hiệu. Đây chính là nền tảng để các đặc sản địa phương từng bước chinh phục những thị trường lớn hơn.

Đáng chú ý, nếu trước đây sản phẩm của HTX chủ yếu phụ thuộc vào thương lái thì hiện nay, nhờ chuyển đổi số, nhiều HTX đã chủ động tiếp cận khách hàng trên phạm vi cả nước.

Nhận thức rõ xu thế này, Liên minh HTX tỉnh Thanh Hóa đã phối hợp với các đơn vị tổ chức nhiều lớp đào tạo về kỹ năng số, thương mại điện tử, phần mềm quản lý, dịch vụ công trực tuyến, mã vùng trồng và truy xuất nguồn gốc.

HTX nông nghiệp Mai An Tiêm (xã Nga Thắng) là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của quá trình chuyển đổi số. Hiện nay, HTX đã ứng dụng phần mềm điều khiển tự động trong nhà màng để giám sát nhiệt độ, độ ẩm, điều khiển hệ thống tưới. Thiết bị cảm biến được sử dụng để theo dõi độ ẩm và dinh dưỡng của đất, giúp tối ưu quy trình sản xuất.

Trong khâu tiêu thụ, HTX đẩy mạnh livestream bán hàng, quảng bá trên mạng xã hội và đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử. Việc áp dụng mã QR truy xuất nguồn gốc giúp người tiêu dùng dễ dàng kiểm tra thông tin sản phẩm, qua đó nâng cao uy tín và giá trị thương hiệu.

Anh Nguyễn Văn Nam, Giám đốc HTX Mai An Tiêm, cho biết: "Thông qua các lớp tập huấn, ban quản trị HTX hiểu hơn về mục đích, ý nghĩa và sức mạnh của công nghệ số trong dòng chảy thị trường, nên chúng tôi nỗ lực học hỏi, chuyển tải đến các thành viên để ứng dụng vào sản xuất, kinh doanh”.

Đặc biệt, chuyển đổi số đã và đang giúp thay đổi tư duy sản xuất của thành viên HTX. Thay vì chỉ sản xuất theo kinh nghiệm, người dân từng bước tiếp cận quản trị dữ liệu, ghi chép nhật ký điện tử, phân tích thông tin thị trường và chủ động tìm kiếm khách hàng.

Theo thống kê, hơn 80% HTX tại Thanh Hóa đã ứng dụng công nghệ số trong quản lý và sản xuất. Kết quả mang lại không chỉ là giảm chi phí, tăng năng suất mà còn mở rộng thị trường, nâng cao tính minh bạch và tạo điều kiện thuận lợi để tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi cũng như ký kết hợp đồng tiêu thụ với các doanh nghiệp lớn.

Dù vậy, quá trình chuyển đổi số vẫn còn nhiều thách thức khi hạ tầng công nghệ giữa các vùng chưa đồng đều, trình độ công nghệ thông tin của nhiều thành viên còn hạn chế. Điều đó đòi hỏi sự đồng hành lâu dài của các cấp, các ngành thông qua các chương trình đào tạo chuyên sâu, hỗ trợ hạ tầng và tư vấn kỹ thuật.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, HTX muốn phát triển nhanh và bền vững không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm sản xuất truyền thống mà cần khai thác hiệu quả nguồn lực khoa học công nghệ và tài sản trí tuệ.

Điều này đòi hỏi phải hình thành các mô hình liên kết chặt chẽ giữa HTX với doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức khoa học - công nghệ.

Thông qua các mối liên kết này, HTX có điều kiện tiếp cận giống mới, quy trình canh tác tiên tiến, công nghệ chế biến, công nghệ bảo quản sau thu hoạch, đồng thời tiếp nhận các kết quả nghiên cứu để ứng dụng vào thực tiễn sản xuất.