Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững, ngành hồ tiêu Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải chuyển đổi mạnh mẽ.
Đối với Gia Lai, một trong những vùng sản xuất hồ tiêu trọng điểm của Tây Nguyên, bài toán không còn là mở rộng diện tích mà là nâng cao giá trị gia tăng, xây dựng thương hiệu và phát triển bền vững.
"Trong cuộc cạnh tranh mới, giá trị lớn nhất của hạt tiêu không còn nằm ở sản lượng mà nằm ở thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và tài sản trí tuệ."
Từ "Vàng đen" đến cuộc chuyển mình của HTX
Thực tế cho thấy, các HTX đang trở thành hạt nhân quan trọng của quá trình chuyển đổi về tư duy sản xuất hồ tiêu ở Gia Lai. Không chỉ liên kết nông dân với doanh nghiệp, HTX còn là "bà đỡ" giúp người sản xuất tiếp cận khoa học công nghệ, xây dựng thương hiệu, bảo hộ tài sản trí tuệ, phát triển sản phẩm OCOP và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Những năm trước đây, hồ tiêu từng được xem là "vàng đen" của Tây Nguyên. Tuy nhiên, việc mở rộng diện tích nóng, lạm dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật đã khiến nhiều vùng tiêu rơi vào khủng hoảng. Giá cả bấp bênh càng khiến người trồng tiêu chịu nhiều rủi ro.
Trong bối cảnh đó, nhiều HTX tại khu vực Tây Gia Lai đã lựa chọn con đường khác, thay vì chạy theo sản lượng, họ chuyển sang nâng cao chất lượng bằng sản xuất hữu cơ, liên kết tiêu thụ và phát triển giá trị gia tăng.
HTX Hồ tiêu hữu cơ Hải Yang là một trong những mô hình tiên phong. Xuất phát từ một nhóm hộ có chung định hướng sản xuất sạch từ năm 2016, đến nay HTX đã xây dựng được chuỗi liên kết khá hoàn chỉnh từ sản xuất đến tiêu thụ.
Theo ông Nguyễn Đình Duy, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX, thay đổi lớn nhất không nằm ở kỹ thuật mà ở tư duy sản xuất. Người dân từng bước từ bỏ thói quen sử dụng phân hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, chuyển sang sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học và canh tác thuận tự nhiên.
Hiện HTX có 15 thành viên với vùng sản xuất trải rộng tại Mang Yang, Đak Sơmei, Chư Păh, Lơ Pang và Kon Chiêng. Trong đó, khoảng 8 ha đã đạt chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn Mỹ và châu Âu. Mỗi năm, HTX cung cấp trên 70 tấn hồ tiêu hữu cơ cho doanh nghiệp xuất khẩu.
Điều quan trọng hơn là HTX đã xây dựng được mối liên kết ổn định với doanh nghiệp thu mua. Khi đầu ra được đảm bảo bằng hợp đồng dài hạn, người nông dân yên tâm đầu tư sản xuất, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào biến động thị trường.
Hành trình chuyển đổi sản xuất tại HTX Hải Yang
"Thay đổi lớn nhất không nằm ở kỹ thuật mà ở tư duy sản xuất. Người dân từng bước từ bỏ thói quen sử dụng phân hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, chuyển sang sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm sinh học và canh tác thuận tự nhiên."
Khi thương hiệu trở thành "mùa vụ" quan trọng nhất
Trong nền kinh tế hiện đại, sản phẩm nông nghiệp muốn cạnh tranh không thể chỉ dựa vào năng suất. Giá trị lớn nhất nằm ở thương hiệu và tài sản trí tuệ. Đây cũng là hướng đi mà nhiều HTX tại Gia Lai đang theo đuổi.
HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Nam Yang là một ví dụ tiêu biểu. Thay vì chỉ bán hồ tiêu nguyên liệu, HTX đã phát triển đa dạng các dòng sản phẩm như tiêu đỏ, tiêu đen, tiêu sọ hữu cơ. Đặc biệt, các sản phẩm đã đạt chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia và có mặt tại nhiều thị trường quốc tế.
Thành công này không chỉ đến từ quy trình sản xuất nghiêm ngặt mà còn từ chiến lược xây dựng thương hiệu bài bản. Bao bì được đầu tư chuyên nghiệp, sản phẩm có truy xuất nguồn gốc đầy đủ, chất lượng được tiêu chuẩn hóa và gắn với câu chuyện về vùng nguyên liệu sạch của Gia Lai.
Tương tự, HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Linh Nham cũng lựa chọn phát triển theo hướng hữu cơ, tăng cường kiểm soát chất lượng và ứng dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử.
Những mô hình này cho thấy HTX đang dần chuyển từ vai trò tổ chức sản xuất sang vai trò doanh nghiệp tập thể hiện đại, biết khai thác tài sản trí tuệ để nâng cao giá trị sản phẩm.
Trong đó, việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể, xây dựng thương hiệu vùng nguyên liệu, phát triển sản phẩm OCOP và ứng dụng tem QR truy xuất nguồn gốc không còn là những thủ tục hành chính đơn thuần mà trở thành công cụ cạnh tranh trên thị trường.
Đặc biệt, việc xây dựng chỉ dẫn địa lý cho hồ tiêu Gia Lai sẽ mở ra dư địa rất lớn để khẳng định danh tiếng vùng trồng, bảo vệ sản phẩm trước nguy cơ bị giả mạo, đồng thời gia tăng giá trị khi xuất khẩu sang các thị trường cao cấp.
Cũng cần nói thêm, Một sản phẩm chỉ có thể xây dựng thương hiệu mạnh khi chất lượng được kiểm soát ổn định. Muốn vậy, quy trình sản xuất phải thống nhất và có khả năng truy xuất.
Chính vì vậy, việc tăng cường liên kết giữa HTX với Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây hồ tiêu, các trường đại học chuyên ngành nông nghiệp hay các doanh nghiệp công nghệ sẽ tạo điều kiện để nghiên cứu giống sạch bệnh, hoàn thiện quy trình canh tác, ứng dụng công nghệ số, xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu.
Tài sản trí tuệ giúp hồ tiêu Gia Lai tăng giá trị
"Xu hướng sản xuất hồ tiêu hiện nay là canh tác thuận tự nhiên, thích ứng với biến đổi khí hậu. Việc liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp giúp sản phẩm đạt tiêu chuẩn, có truy xuất nguồn gốc rõ ràng, giảm chi phí đầu vào và nâng cao giá trị trên mỗi đơn vị diện tích."
LIÊN KẾT CHUỖI - ĐÒN BẨY CHO GIÁ TRỊ TOÀN CẦU
Liên kết cũng là hướng đi phù hợp với chủ trương phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong khu vực kinh tế tập thể. Khi HTX trở thành cầu nối giữa "4 nhà" gồm Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân, các kết quả nghiên cứu không còn nằm trên giấy mà được chuyển hóa thành sản phẩm thương mại có giá trị kinh tế cao.
Một điểm đáng chú ý trong các mô hình HTX hồ tiêu tại Gia Lai là tất cả đều lấy liên kết chuỗi làm trung tâm. Nông dân không sản xuất riêng lẻ. HTX không hoạt động đơn độc. Doanh nghiệp không chỉ thu mua mà còn đồng hành từ khâu sản xuất.
Theo TS Nguyễn Quang Ngọc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây hồ tiêu thuộc Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, xu hướng sản xuất hồ tiêu hiện nay là canh tác thuận tự nhiên, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Việc liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp giúp sản phẩm đạt tiêu chuẩn, có truy xuất nguồn gốc rõ ràng, giảm chi phí đầu vào và nâng cao giá trị trên mỗi đơn vị diện tích.
Thực tế tại HTX Hồ tiêu hữu cơ Hải Yang là minh chứng sinh động. Ông Cao Hoàng Vũ, một trong những hộ đầu tiên tham gia mô hình của HTX, từng gặp rất nhiều khó khăn khi chuyển sang canh tác hữu cơ với 4.000 trụ tiêu.
Tuy nhiên, nhờ được HTX hướng dẫn kỹ thuật, giám sát quy trình và kết nối doanh nghiệp bao tiêu, vườn tiêu của ông phát triển ổn định. Gần bảy năm liên tục, sản phẩm đều được xuất khẩu với giá cao. Đó là hiệu quả của liên kết chuỗi, nơi mỗi thành viên đều được hưởng lợi thay vì phải tự xoay xở trước thị trường.
Hệ sinh thái phát triển hồ tiêu tại Gia Lai
Quy mô sản xuất
- Chư Pưh
- Mang Yang
- Ia Grai
- Chư Sê
- Kon Gang
Theo thống kê của ngành nông nghiệp, Gia Lai hiện có khoảng 8.400 ha hồ tiêu với sản lượng hơn 27.600 tấn mỗi năm. Những vùng trồng trọng điểm như Chư Pưh, Kon Gang, Mang Yang, Ia Grai, Chư Sê hay Bờ Ngoong đang từng bước chuyển sang sản xuất chất lượng cao.
Đặc biệt, việc có 3 mã số vùng trồng hồ tiêu được cấp phép xuất khẩu sang Trung Quốc với diện tích hơn 30 ha là tín hiệu tích cực cho thấy quá trình chuẩn hóa sản xuất đang được đẩy mạnh.
Tuy nhiên, để nâng cao sức cạnh tranh lâu dài, hồ tiêu Gia Lai cần tiếp tục phát triển hệ sinh thái tài sản trí tuệ đồng bộ. Trong đó, HTX cần được hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, xây dựng chỉ dẫn địa lý, phát triển thương hiệu vùng nguyên liệu, hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc số, ứng dụng blockchain trong quản lý chuỗi cung ứng, mở rộng các sản phẩm OCOP và tăng cường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với các sản phẩm chế biến.
Song song với đó là thúc đẩy hợp tác giữa HTX với doanh nghiệp chế biến sâu nhằm thương mại hóa các sản phẩm mới như tiêu nghiền, tinh dầu tiêu, tiêu ngâm, gia vị cao cấp và các sản phẩm phục vụ ngành thực phẩm, dược liệu.