Từ phiên chợ vùng cao của HTX đến mô hình sinh kế bền vững

Bắt đầu tổ chức từ tháng 6/2026 tại Khu du lịch Pha Đin Top, xã Bình Thuận, Chợ phiên Pha Đin được HTX Du lịch Pha Đin duy trì vào thứ Bảy hằng tuần. Không gian chợ không cầu kỳ, nhưng chính sự mộc mạc tạo nên sức hấp dẫn.

Người mua có thể trực tiếp hỏi cách trồng rau, nuôi gà, chế biến món ăn, người bán có thêm cơ hội giới thiệu câu chuyện phía sau từng sản vật. Một giao dịch vì thế không chỉ là mua và bán, mà trở thành điểm nối giữa sản xuất, văn hóa và du lịch.

Chị Vàng Thị Xinh, xã Mường É, cho biết mỗi phiên chợ là một dịp giúp chị đưa nông sản của gia đình tiếp cận khách hàng rộng hơn. Chị cho biết thường mang rau, củ, quả, gà và các đặc sản đến bán và rất vui khi ngày càng nhiều du khách quan tâm, mua sản phẩm địa phương.

“Chợ phiên giúp chúng tôi có thêm đầu ra, giảm phụ thuộc vào một kênh tiêu thụ hay bị thương lái ép giá, đặc biệt là giúp chúng tôi có thêmđộng lực duy trì sản xuất và nâng chất lượng sản phẩm, gia tăng thu nhập”, chị Xinh chia sẻ.

Chợ phiên Pha Đin đang đi theo hướng rộng hơn khi kết hợp thương mại với trải nghiệm. Vào thứ Bảy cuối cùng của tháng, các đội văn nghệ, vận động viên từ nhiều bản cùng hội tụ; tiếng khèn, tiếng hát, các môn bắn nỏ, tu lu, đẩy gậy tạo nên không khí đặc trưng.

Du khách còn được tham gia giã và nặn bánh dày, tìm hiểu cách chế biến món ăn truyền thống, xem múa và biểu diễn khèn Mông.

Nhờ hoạt động bài bản, chợ phiên Pha Đin của HTX Du lịch Pha Đin không chỉ tạo ra một khoản thu nhập tức thời, mà tạo được hệ sinh thái việc làm dựa trên những gì cộng đồng đang có. Một hộ có thể bán nông sản, hộ khác chế biến món ăn, làm thổ cẩm, đồ lưu niệm; thanh niên tham gia hướng dẫn trải nghiệm, phục vụ du khách, vận chuyển hoặc quảng bá sản phẩm... Thu nhập được phân bổ cho nhiều nhóm, thay vì chỉ tập trung vào một điểm kinh doanh.

Ông Bùi Trọng Thắng, Giám đốc HTX Du lịch Pha Đin, cho biết HTX định hướng duy trì chợ gắn với đời sống người dân và nhu cầu của du khách. Các hoạt động văn nghệ, thể thao, trải nghiệm được tổ chức nhằm tăng sức hấp dẫn; đồng thời tạo điều kiện để người dân đưa sản vật, món ăn và sản phẩm truyền thống đến giới thiệu, tiêu thụ.

Theo ông Thắng, chợ vừa tạo thêm thu nhập cho các hộ dân, vừa góp phần hình thành sản phẩm du lịch tại Pha Đin. Vai trò của HTX không dừng ở việc tổ chức một phiên chợ, mà là làm “đầu mối” kết nối các chủ thể nhỏ lẻ vào một thị trường chung.

Để đạt mục tiêu trên, HTX chủ động tập hợp thành viên, thống nhất tiêu chuẩn, tổ chức sản xuất, hỗ trợ bao bì, giới thiệu sản phẩm và tìm kiếm đầu ra. Đây là nền tảng để những hộ sản xuất nhỏ có thể tiếp cận thị trường với vị thế tốt hơn, thay vì tự xoay xở trong một chuỗi tiêu thụ phân tán.

Đáng chú ý, khi gắn thêm du lịch, HTX có thể kéo dài chuỗi giá trị từ nguyên liệu đến chế biến, bán hàng và trải nghiệm, qua đó giữ lại nhiều giá trị hơn tại địa phương.

Giám đốc HTX Du lịch Pha Đin Bùi Trọng Thắng cũng cho rằng để một mô hình như chợ phiên Pha Đin có thể nhân rộng, trước hết phải có một lợi thế bản địa đủ rõ, như nông sản đặc trưng, nghề thủ công, ẩm thực, cảnh quan hoặc văn hóa cộng đồng.

Người dân cần nhìn thấy lợi ích kinh tế đủ rõ để tham gia, còn du khách phải nhận được trải nghiệm đủ khác biệt để quay lại và giới thiệu cho người khác.

Điều kiện thứ hai là HTX phải có năng lực quản trị và vai trò điều phối thực chất. Nếu chỉ tập hợp hộ dân rồi chờ khách đến, mô hình khó bền vững. HTX cần chủ động xây dựng lịch hoạt động, phân khu sản phẩm, kiểm soát chất lượng, kết nối tour tuyến, quảng bá trên nền tảng số, đào tạo kỹ năng bán hàng và phục vụ khách.

Quan trọng hơn, HTX phải xây dựng cơ chế minh bạch để thành viên thấy rõ doanh thu, chi phí, lợi ích và trách nhiệm. Niềm tin của thành viên là nền tảng để một mô hình cộng đồng vận hành lâu dài.

Một phiên chợ chỉ thực sự tạo sinh kế khi sản phẩm được chuẩn hóa từ khâu sản xuất, thu hoạch, sơ chế đến đóng gói và tiêu thụ. Những hộ cùng sản xuất một nhóm hàng có thể thống nhất quy cách, mùa vụ và chất lượng.

Các sản phẩm có tiềm năng cần được xây dựng nhận diện, truy xuất nguồn gốc và từng bước phát triển thành sản phẩm đặc trưng hoặc OCOP.

Một yếu tố khác không thể thiếu giúp HTX Du lịch Pha Đin xây dựng thành công mô hình chợ phiên nói riêng, phát triển sản xuất, kinh doanh nói chung, từ đó tạo sinh kế cho thành viên, người lao động, cũng như dân cư bản địa, là hạ tầng và sự đồng hành của chính quyền.

Thời gian qua, UBND xã Bình Thuận, đã chủ động duy trì, nâng cao chất lượng hoạt động của chợ, khuyến khích người dân đưa sản vật đặc trưng, sản phẩm nông nghiệp và sản phẩm truyền thống đến giới thiệu, tiêu thụ; từng bước gắn chợ với phát triển du lịch và tạo thêm điểm trải nghiệm.

Sự hỗ trợ của địa phương cũng đang được cụ thể hóa qua việc hoàn thiện hạ tầng, bảo đảm vệ sinh, an toàn thực phẩm, giao thông, thông tin du lịch, đào tạo nhân lực và kết nối doanh nghiệp lữ hành.

Bài học từ HTX Du lịch Pha Đin với mô hình chơ phiên cho thấy thành công cần đến từ sự kết hợp giữa giá trị kinh tế và giá trị xã hội. Khi người dân có thể kiếm sống từ nông sản, nghề truyền thống và dịch vụ du lịch, họ có thêm lý do để giữ đất, giữ nghề, giữ văn hóa và tham gia cộng đồng.

Sinh kế bền vững không chỉ được đo bằng doanh thu, mà còn bằng khả năng tạo việc làm, duy trì cộng đồng và bảo tồn tài sản văn hóa.

Từ một phiên chợ trên cung đèo huyền thoại, Pha Đin đang cho thấy HTX có thể biến những nguồn lực phân tán thành một sản phẩm chung, biến sản vật thành hàng hóa có giá trị, biến văn hóa thành trải nghiệm và biến du lịch thành thị trường cho cộng đồng.

Mới chỉ là những thành công bước đầu, nhưng mô hình của HTX Du lịch Pha Đin là tín hiệu cho thấy nếu có tổ chức phù hợp, quản trị tốt, sản phẩm đủ chất lượng, thị trường rõ ràng và chính sách đồng hành, sinh kế vùng cao có thể được tạo dựng ngay từ những giá trị vốn có.