Chuyện dựng sinh kế mới trên những triền núi của chàng trai người Mông

Hành trình của Vừ Pát Ly không chỉ là câu chuyện vươn lên của một thanh niên dân tộc thiểu số, mà còn cho thấy vai trò của tri thức, khoa học công nghệ và tư duy thị trường trong việc đánh thức tiềm năng kinh tế miền núi.

Sinh ra trong gia đình có 6 anh chị em tại xã Mường Lầm, Vừ Pát Ly đối diện với cái nghèo từ nhỏ. Bố mẹ làm nông nghiệp, cuộc sống gia đình khó khăn, nhiều anh chị em phải dừng việc học khi chưa hoàn thành bậc trung học cơ sở.

Ly là người duy nhất trong nhà có cơ hội bước chân vào giảng đường đại học. Cơ hội ấy trở thành động lực để chàng trai người Mông nỗ lực học tập, đồng thời hun đúc khát vọng tìm một con đường phát triển bền vững cho gia đình và cộng đồng.

Những năm học tại Trường Đại học Nội vụ ở Hà Nội không chỉ đem đến cho Ly kiến thức chuyên môn, mà còn giúp anh nhìn thấy những cơ hội kinh doanh từ chính nông sản quê hương.

Để trang trải học phí và sinh hoạt, anh từng làm phục vụ quán ăn, quán cà phê, phụ hồ. Những công việc vất vả giúp chàng sinh viên hiểu giá trị của lao động, đồng thời nhận ra khoảng cách giữa người sản xuất và thị trường tiêu thụ.

Cũng tại Thủ đô, Ly chứng kiến nhiều sản vật của đồng bào Mông được đưa vào hoạt động kinh doanh. Gạo, mật ong, khoai sọ, táo mèo, rau cải, rượu men lá… vốn quen thuộc trong đời sống miền núi, nhưng khi đến với người tiêu dùng đô thị lại mang một giá trị khác.

Điều khiến anh trăn trở là người dân quê mình trực tiếp làm ra sản phẩm, song phần lớn chưa có điều kiện xây dựng thương hiệu, tổ chức phân phối hay tiếp cận khách hàng.

Thay vì chỉ dừng lại ở suy nghĩ, Vừ Pát Ly cùng 12 sinh viên người Mông đến từ Sơn La, Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái và Điện Biên thành lập Câu lạc bộ Sinh viên Mông khởi nghiệp tại Hà Nội.

Nhóm tự xây dựng kế hoạch kinh doanh, thuê gian hàng tại Trung tâm Triển lãm Nông nghiệp để giới thiệu, bán các sản phẩm đặc trưng vùng cao. Sau vài tháng thử nghiệm, câu lạc bộ đạt lợi nhuận khoảng 4 triệu đồng mỗi tháng sau khi trừ chi phí.

Số tiền chưa lớn, nhưng giá trị của mô hình nằm ở bài học thị trường đầu tiên, nông sản miền núi có thể tìm được khách hàng nếu được tổ chức tiêu thụ phù hợp.

Theo Ly, dù chưa có nhãn mác hay bao bì bắt mắt, những sản phẩm mộc mạc, sạch và an toàn vẫn tạo được sức hút riêng. Từ trải nghiệm đó, anh hiểu rằng lợi thế bản địa chỉ có thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế khi người sản xuất biết cách đáp ứng nhu cầu người tiêu dùng.

Năm 2021, sau khi tốt nghiệp đại học, Vừ Pát Ly đứng trước lựa chọn tìm một công việc ổn định tại thành phố hay trở về quê hương khởi nghiệp. Và anh chọn con đường nhiều rủi ro hơn là trở về. Với Ly, tri thức chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đưa vào thực tiễn, góp phần thay đổi phương thức sản xuất và cải thiện đời sống cộng đồng.

Vùng Mộc Châu – Vân Hồ được lựa chọn làm nơi bắt đầu. Từ nguồn vốn hỗ trợ, anh thuê 5.000 m² đất, cải tạo mặt bằng, xây dựng nhà màng và lắp đặt hệ thống tưới nhỏ giọt để phát triển rau, quả hữu cơ.

Nhà màng giúp chủ động hơn trong tổ chức sản xuất, hệ thống tưới nhỏ giọt hỗ trợ cung cấp nước theo nhu cầu cây trồng, hạn chế lãng phí tài nguyên. Việc định hướng canh tác hữu cơ đặt ra yêu cầu cao hơn về quy trình chăm sóc, quản lý đầu vào và bảo đảm an toàn sản phẩm. Công nghệ, trong cách làm của Ly, là công cụ để nâng cao chất lượng, giảm sự phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên và tạo niềm tin với khách hàng.

Tuy nhiên, con đường khởi nghiệp không trải hoa hồng, vì thiếu kinh nghiệm tổ chức sản xuất quy mô lớn, đầu ra chưa ổn định, nhiều vụ mùa đầu tiên thua lỗ. Có năm, mưa lũ và mưa đá khiến công sức đầu tư gần như mất trắng.

Ly từng bước vượt qua khó khăn nhờ sự đồng hành của cán bộ khuyến nông, địa phương... Sản phẩm được giới thiệu tại các hội chợ nông sản an toàn ở Hà Nội, qua đó mở rộng cơ hội tiếp cận khách hàng, từng bước hình thành những kênh tiêu thụ ổn định hơn.

Sau gần 4 năm khởi nghiệp, quy mô vùng sản xuất của Vừ Pát Ly đã mở rộng lên tổng cộng 30 ha. Từ nền tảng ban đầu, anh thành lập Tổ hợp tác Sản xuất rau hữu cơ bản Hang Trùng, sau đó tiếp tục xây dựng HTX Vân Hồ Retreat, liên kết với các hộ dân tại khu vực Mộc Châu, Mai Sơn và Vân Hồ trước đây.

Sự chuyển đổi từ hộ sản xuất sang tổ hợp tác, rồi HTX, đánh dấu bước trưởng thành trong tư duy phát triển. Nếu khởi nghiệp cá nhân chủ yếu dựa vào sức lao động, vốn và quyết tâm của người đứng đầu, mô hình kinh tế hợp tác tạo điều kiện tập hợp nguồn lực, mở rộng diện tích, chia sẻ kinh nghiệm và tổ chức sản xuất theo quy mô hàng hóa. Người nông dân không còn đơn độc trước thị trường, mà có thêm cơ hội tham gia vào một mạng lưới liên kết.

Hiện HTX Vân Hồ Retreat cung cấp khoảng 100 tấn rau hữu cơ mỗi năm, gồm các sản phẩm theo mùa như bắp cải, súp lơ, cà chua, dưa chuột, bí ngô… Sản phẩm được tiêu thụ tại các siêu thị mini và cửa hàng nông sản sạch, từng bước xây dựng thương hiệu “Pat Ly Organics” tại Hà Nội.

Đằng sau những con số là sự thay đổi trong cách tiếp cận sản xuất. Thay vì chỉ trông chờ vào thương lái hoặc bán hàng theo thời điểm thu hoạch, Vừ Pát Ly cùng HTX đang hướng tới nhóm khách hàng quan tâm đến chất lượng, nguồn gốc và độ an toàn của thực phẩm.

Khi thị trường ngày càng chú trọng sức khỏe và tính minh bạch, nông sản hữu cơ có cơ hội tạo khác biệt, nhưng cũng phải đáp ứng yêu cầu cao về tính ổn định, chất lượng đồng đều và khả năng cung ứng.

Với Vừ Pát Ly, thành công không chỉ nằm ở quy mô 30 ha hay sản lượng khoảng 100 tấn rau mỗi năm mà là còn ở sự thay đổi trong tư duy sản xuất. HTX hiện tạo việc làm thường xuyên cho hơn 20 lao động địa phương, với thu nhập bình quân từ 7–10 triệu đồng mỗi tháng.

Đặc biệt, một điểm đáng chú ý trong hành trình của Vừ Pát Ly là cách anh và HTX, tổ hợp tác kết hợp sản xuất nông nghiệp với truyền thông số và trải nghiệm du lịch.

Trên các nền tảng YouTube, TikTok, Ly chia sẻ hình ảnh đời sống người Mông, quá trình chăm sóc cây trồng và thu hoạch nông sản. Thay vì chỉ giới thiệu sản phẩm bằng giá bán hay hình thức bao bì, anh kể về vùng đất, con người và phương thức canh tác phía sau mỗi bó rau.

Câu chuyện của Ly vì thế không đơn thuần là việc một thanh niên dân tộc thiểu số biết sử dụng mạng xã hội, mà là minh chứng cho thấy khi người trẻ dân tộc thiểu số được trao cơ hội, được tiếp cận nguồn lực và chủ động làm chủ quá trình phát triển, ứng dụng khoa học kỹ thuật, những sản vật bình dị của bản làng có thể trở thành hàng hóa có thương hiệu, tạo sinh kế ổn định và góp phần làm giàu ngay trên quê hương.