Từ hộ đơn lẻ đến chuỗi giá trị:
Cây chè "lên hương" cùng HTX

Khi người trồng chè không còn đơn độc

Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn “được mùa mất giá”, các hộ trồng chè bắt đầu liên kết để thay đổi cách tổ chức sản xuất, và các HTX ra đời. Như tại HTX chè an toàn Phú Đô, từ những hộ trồng chè nhỏ lẻ, các thành viên bước vào chuỗi giá trị với niềm tin và một cách làm mới.

Sinh năm 1993, anh Hoàng Văn Tuấn, Giám đốc HTX chè an toàn Phú Đô, lớn lên giữa những nương chè và hiểu rõ khó khăn của người dân quê hương. Anh từng chứng kiến đất đai chai cứng sau thời gian dài lạm dụng phân hóa học, cây chè sinh trưởng kém, sản phẩm làm ra khó bán được giá.

Những trăn trở thời thơ bé theo anh Tuấn lên giảng đường Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên, rồi trở thành động lực để anh trở về quê sau khi hoàn thành chương trình Thạc sĩ Quản lý tài nguyên và môi trường.

Với quyết tâm làm giàu trên mảnh đất quê hương, anh Tuấn vận động 6 thành viên cùng thành lập HTX chè an toàn Phú Đô, sau đó phát triển mạng lưới liên kết với gần 40 hộ dân (trong đó phần đa là các hộ đồng bào dân tộc thiểu số).

Từ những người vốn quen sản xuất nhỏ lẻ, thành viên HTX bắt đầu tham gia một tổ chức chung, cùng hướng đến tiêu chuẩn sản xuất hữu cơ và mục tiêu nâng cao giá trị sản phẩm.

Sự thay đổi trong tư duy sản xuất có ý nghĩa đặc biệt với địa bàn mà hơn 90% cư dân xóm Phú Thọ trước đây là đồng bào dân tộc thiểu số. Với nhiều hộ, nương chè là tài sản truyền đời, là nguồn thu nhập và chỗ dựa của cả gia đình.

Vì thế, vận động người dân tham gia HTX không thể chỉ bằng những lời kêu gọi. Điều quan trọng là phải chứng minh rằng liên kết đem lại lợi ích thiết thực, giúp họ bán được sản phẩm với giá trị cao hơn và giảm bớt những rủi ro vốn phải tự gánh chịu.

Công nghệ mở đường cho chuỗi giá trị

HTX Phú Đô trở thành cầu nối giữa nương chè của từng gia đình với thị trường rộng lớn hơn. Đó cũng là thông điệp được HTX truyền tải gần gũi đến đồng bào dân tộc thiểu số. Vào HTX không phải là mất đi quyền chủ động trên mảnh đất của mình, mà là có thêm sức mạnh để bảo vệ thành quả lao động.

“Khi đứng riêng lẻ, người trồng chè thường khó quyết định giá bán, khó đáp ứng đơn hàng lớn và dễ bị động trước biến động thị trường. Khi liên kết, họ có thêm cơ hội tiếp cận thông tin, kỹ thuật, khách hàng và những thỏa thuận tiêu thụ ổn định hơn”, Giám đốc HTX Hoàng Văn Tuấn chia sẻ.

Điểm khác biệt của HTX chè an toàn Phú Đô là không dừng lại ở việc tập hợp các hộ dân. Ngay từ đầu, HXT đã xác định chuyển đổi số là hướng đi quan trọng để nông nghiệp vùng cao nâng cao năng lực cạnh tranh.

Với một vùng chè có đông đồng bào dân tộc thiểu số, công nghệ chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được đưa vào công việc hằng ngày, theo cách người dân có thể hiểu, học và làm được.

Với tôn chỉ đó, HTX triển khai nhật ký sản xuất điện tử FaceFarm trên toàn bộ quy trình chăm sóc chè. Từ bón phân, tưới nước, phòng trừ sâu bệnh đến thu hái, các công đoạn đều được ghi lại bằng hình ảnh và dữ liệu.

Nhật ký điện tử không chỉ giúp HTX chè an toàn Phú Đô quản lý sản xuất. Những dữ liệu được lưu lại còn là cơ sở để thành viên HTX kiểm soát quy trình, minh bạch thông tin và chứng minh nguồn gốc sản phẩm với khách hàng.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng, an toàn thực phẩm, khả năng truy xuất nguồn gốc trở thành lợi thế cạnh tranh. Một sản phẩm chè có câu chuyện rõ ràng, quy trình minh bạch và chất lượng ổn định sẽ có cơ hội tiếp cận phân khúc thị trường đòi hỏi cao hơn.

Chuyển đổi số còn được mở rộng sang khâu bán hàng và quản trị. HTX xây dựng website, phát triển fanpage, đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử; đồng thời áp dụng chấm công điện tử, tính lương tự động và trả lương qua tài khoản ngân hàng.

Kết quả thể hiện qua quy mô và danh mục sản phẩm. Diện tích sản xuất của HTX hiện đạt 27,2ha, trong đó có 5ha chè hữu cơ và 5ha chè sinh thái. 6 dòng sản phẩm chủ lực gồm trà búp, trà nõn, trà đinh, trà hoa, trà lá và nhân trần trà, với giá bán từ 200.000 đồng đến 5 triệu đồng/kg. Đáng chú ý, trà tôm nõn Hoàng Gia của HTX từng giành Huy chương Đồng tại Golden Leaf Awards ở Australia, vượt qua gần 700 sản phẩm trên thế giới.

Vững sinh kế và làm giàu

Cùng với HTX Phú Đô, hành trình của HTX Mây Sườn Đông, xã La Bằng, tỉnh Thái Nguyên, bổ sung một hướng phát triển khác cho chuỗi giá trị chè.

Từng làm giáo viên kết hợp kinh doanh chè, chị Bùi Thị Mai quyết định trở về khởi nghiệp trên những đồi chè của gia đình, theo đuổi nông nghiệp hữu cơ và sản xuất sạch. Dù gia đình từng phản đối, chị vẫn kiên trì chuyển đổi phương thức canh tác, chấp nhận 2 năm đầu không thu hoạch để phục hồi vườn chè.

“Đồi chè của HTX được bón bằng phân hữu cơ ủ hoai mục, sử dụng các chế phẩm sinh học để trừ sâu và thuê người nhặt cỏ. Tuy chi phí sản xuất lớn và hai năm đầu không thu hoạch nhưng tôi không nản chí mà vẫn quyết tâm đi theo con đường hữu cơ vì tôi tin đây là con đường bền vững, lâu dài”, chị Mai chia sẻ.

Từ năm 2023, những búp chè hữu cơ đầu tiên được thu hái. HTX phát triển trà xanh, hồng trà, bạch trà và các dòng sản phẩm giá trị cao; đồng thời ứng dụng nhật ký điện tử, cảm biến thời tiết, cảm biến đất, camera giám sát và mã QR truy xuất nguồn gốc.

Mục tiêu mở rộng lên 30ha chè không hóa chất trong năm 2026 cho thấy định hướng liên kết nông dân, ứng dụng công nghệ và nâng giá trị sản phẩm.

Đáng chú ý, Mây Sườn Đông không chỉ bán chè mà còn khai thác giá trị cảnh quan, văn hóa và trải nghiệm. Mô hình Farmstay tổ chức cho du khách hái chè, tìm hiểu quy trình chế biến, thưởng trà và khám phá văn hóa địa phương. Theo HTX, mô hình hướng tới tăng từ 35-50% giá trị sản phẩm chè.

Sự chuyển hướng ấy mở thêm việc làm và nguồn thu cho người dân. Bà Sao, thành viên người dân tộc thiểu số của HTX Mây Sườn Đông, cho biết đã làm việc tại HTX 3 năm, có công việc phù hợp, thu nhập ổn định và cơ hội tiếp xúc, trò chuyện với du khách về cây chè quê hương.