Mở cách tiếp cận mới,
phát triển vùng đồng bào dân tộc
thiểu số và miền núi

Nghị quyết số 257/2025/QH15 của Quốc hội đưa 3 chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi vào cùng một khung chính sách giai đoạn 2026-2035.

Giai đoạn I, từ năm 2026 đến năm 2030, có tổng ngân sách nhà nước khoảng 423.000 tỷ đồng. Quy mô nguồn lực này đặt ra yêu cầu không chỉ đầu tư nhiều hơn, mà phải tổ chức đầu tư hợp lý hơn, để các chính sách cùng hướng tới một mục tiêu phát triển thống nhất.

Điểm mới của việc tích hợp nằm ở khả năng giải quyết đồng thời những hạn chế vốn tồn tại đan xen tại địa bàn miền núi. Một hộ có đất sản xuất nhưng thiếu vốn, kỹ thuật và đầu ra khó có thể cải thiện thu nhập lâu dài.

Một vùng nguyên liệu có sản lượng nhưng giao thông cách trở, sản phẩm chưa đạt tiêu chuẩn hoặc thiếu đơn vị thu mua cũng khó hình thành chuỗi giá trị. Nếu mỗi chính sách chỉ xử lý một khâu, hiệu quả tổng thể sẽ bị giới hạn.

Đây chính là khoảng trống mà HTX có thể góp phần lấp đầy. Với khả năng tập hợp các hộ sản xuất nhỏ lẻ, tổ chức vùng nguyên liệu, cung ứng dịch vụ đầu vào, hướng dẫn quy trình và kết nối doanh nghiệp, HTX là cầu nối giữa chính sách hỗ trợ với hoạt động kinh tế thực tế.

Thay vì mỗi hộ tự xoay xở với những hạn chế của mình, các thành viên có thể cùng đầu tư, chia sẻ chi phí, nâng chất lượng sản phẩm và tiếp cận thị trường trên một quy mô phù hợp hơn.

Vì vậy, tích hợp 3 chương trình không nên chỉ được hiểu là sắp xếp lại các nguồn vốn. Điều quan trọng hơn là thiết kế được những dự án có sự liên kết giữa hạ tầng, đào tạo nghề, phát triển sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Trong cấu trúc đó, HTX cần được xem là một chủ thể thực hiện phát triển kinh tế tại cơ sở, chứ không chỉ là đối tượng nhận hỗ trợ.

Một thay đổi quan trọng của chính sách giảm nghèo giai đoạn mới là chuyển từ hỗ trợ đầu vào đơn thuần sang phát triển năng lực tạo thu nhập. Với đồng bào dân tộc thiểu số, cây giống, con giống hay khoản vay ưu đãi có thể giúp bắt đầu sản xuất, nhưng chưa đủ bảo đảm thành công.

Người dân còn cần kiến thức, kỹ năng, thông tin thị trường và một tổ chức đủ khả năng hỗ trợ họ duy trì hoạt động kinh tế. HTX có thể đảm nhiệm vai trò ấy bằng cách gắn lợi ích của từng hộ với hiệu quả chung của cả chuỗi sản xuất.

Thực tế tại HTX Yến Dương, xã Thượng Minh, tỉnh Thái Nguyên, cho thấy quá trình này cần sự kiên trì và cách làm sát thực tế. Thành lập năm 2018, chị Ma Thị Ninh, người Tày, bắt đầu với nguồn lực hạn chế, phải đến từng hộ vận động bà con, nhất là phụ nữ dân tộc Tày, Dao, cùng tham gia sản xuất.

Thay vì chỉ kêu gọi, chị trực tiếp tổ chức sản xuất, chế biến, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm thị trường, từng bước chứng minh hiệu quả để tạo niềm tin.

Đến nay, HTX Yến Dương đã xây dựng vùng nguyên liệu hơn 15 ha, phát triển 6 sản phẩm OCOP, trong đó ba sản phẩm đạt ba sao và ba sản phẩm đạt 4 sao. Bí xanh thơm, gạo nếp Tài, miến dong được phát triển thành hàng hóa có thương hiệu, từng bước tiếp cận thị trường rộng hơn.

Đằng sau những sản phẩm đặc sắc là quá trình thay đổi phương thức sản xuất của các hộ thành viên HTX, từ làm riêng lẻ sang liên kết, từ phụ thuộc kinh nghiệm sang chú trọng chất lượng và nhu cầu người mua, đồng thời tích cực ứng dụng các khoa học kỹ thuật mới vào từng khâu sản xuất, kinh doanh.

Nếu tổ chức sản xuất là nền tảng, thì chuyển đổi số có thể giúp HTX vùng cao vượt qua một phần hạn chế về khoảng cách địa lý. Điện thoại thông minh, mạng xã hội và sàn thương mại điện tử mở thêm kênh tiếp cận khách hàng, quảng bá câu chuyện sản phẩm và kết nối cung cầu.

Có thể thấy, giá trị của HTX không chỉ nằm ở doanh thu hay số sản phẩm được công nhận. Quan trọng hơn, HTX tạo ra một cơ chế để người dân cùng tham gia vào quá trình phát triển, có cơ hội học hỏi, nâng cao kỹ năng và hưởng lợi từ hoạt động sản xuất chung.

Khi được tổ chức tốt, HTX còn giúp giảm chi phí tiếp cận vật tư, kỹ thuật, vận chuyển và thông tin thị trường, những trở ngại mà từng hộ riêng lẻ khó tự giải quyết.

Trở lại với các Chương trình Mục tiêu Quốc Gia, với khoảng 423.000 tỷ đồng ngân sách nhà nước dự kiến dành cho giai đoạn 2026-2030, yêu cầu đặt ra là phân bổ vốn minh bạch, tránh chồng chéo và đánh giá bằng kết quả thực chất.

HTX cũng phải nâng cao năng lực quản trị, công khai lợi ích, bảo đảm thành viên được tham gia quyết định và chia sẻ thành quả công bằng. Nếu thiếu thị trường, quản lý yếu hoặc không tạo được niềm tin, mô hình liên kết khó bền vững dù được hỗ trợ nguồn lực.

Nhà nước có thể tạo cơ chế, doanh nghiệp có thể tham gia chuỗi giá trị, nhưng người dân và HTX phải là chủ thể tổ chức hoạt động kinh tế của mình.

Tích hợp 3 chương trình mục tiêu quốc gia vì thế mở ra cơ hội chuyển từ hỗ trợ phân tán sang phát triển có liên kết. Trong tiến trình ấy, HTX là mắt xích đưa hạ tầng, vốn, khoa học công nghệ và chính sách đến gần hơn với đời sống sản xuất.

Khi HTX đủ năng lực tổ chức người dân, kết nối thị trường và tạo thu nhập ổn định, giảm nghèo mới vượt khỏi ý nghĩa hỗ trợ trước mắt, trở thành quá trình tích lũy năng lực phát triển, giúp đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đứng vững bằng chính sức lao động, tri thức và sự liên kết của mình.