TỪ "LÀM RA NHIỀU",
HTX CHUYỂN HƯỚNG
"LÀM CÁI THỊ TRƯỜNG CẦN"

Xã Triệu Việt Vương (tỉnh Hưng Yên) hiện có hơn 740 ha chuyển đổi sang trồng cây ăn quả, chủ yếu là nhãn, cam, bưởi. Đây là một vùng sản xuất cho thấy rõ sự thay đổi trong tư duy canh tác khi người dân và các HTX ngày càng chủ động tiếp cận tiến bộ kỹ thuật.

Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm truyền thống, nhiều quy trình mới đã được đưa vào sản xuất như tưới nhỏ giọt kết hợp bón phân, sử dụng phân vi sinh, bao quả, bẫy và thuốc sinh học để phòng trừ sâu bệnh, quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), ứng dụng chế phẩm nano bạc, đồng, công nghệ chiết, ghép mắt và ghép đoạn cành.

Đáng chú ý, những tiến bộ ấy không chỉ nhằm tăng năng suất. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng kiểm soát chất lượng, giảm chi phí đầu vào, hạn chế sử dụng hóa chất, bảo đảm an toàn thực phẩm và tạo ra sản phẩm đồng đều.

Khi nông nghiệp chuyển từ mục tiêu “làm ra nhiều” sang “làm ra sản phẩm thị trường cần”, công nghệ trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.

HTX nhãn Miền Thiết là một ví dụ. Theo Giám đốc HTX Nguyễn Văn Lập, đơn vị hiện có trên 15ha nhãn sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP. Việc kết hợp các chế phẩm nano bạc trong quy trình chăm sóc giúp tăng khả năng kháng khuẩn, kháng nấm, hạn chế sâu bệnh, qua đó giảm sự phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật hóa học.

Quan trọng hơn, việc tuân thủ quy trình kỹ thuật giúp sản phẩm của HTX có chất lượng đồng đều, đáp ứng yêu cầu của các cửa hàng nông sản sạch và hệ thống siêu thị.

Câu chuyện của HTX Miền Thiết cho thấy một nguyên lý quan trọng của nông nghiệp, rằng tiêu chuẩn không phải là “tấm giấy chứng nhận” để hoàn thiện hồ sơ, mà phải trở thành hệ thống quản trị xuyên suốt từ giống, đất, nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến thu hoạch, sơ chế và tiêu thụ.

Với HTX, việc tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP hay các hệ thống quản lý chất lượng cao hơn còn tạo điều kiện để thống nhất quy trình giữa các thành viên, giảm tình trạng “mạnh ai nấy làm” vốn là điểm yếu cố hữu của sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ.

Cũng là một điển hình thành công ở Triệu Việt Vương, HTX nông sản Phú Quý đã ứng dụng công nghệ chiết, ghép mắt và ghép đoạn cành đối với cây cam, chanh nhằm nâng cao hệ số nhân giống, cải tạo diện tích cây già cỗi và thay thế các giống có năng suất, chất lượng thấp.

Với giống chanh vàng Úc, HTX xây dựng quy trình riêng, từ việc ghép mắt trên cây bưởi, sử dụng bột đỗ tương, phân chuồng hoai mục đến thuốc sinh học thân thiện với môi trường và hạn chế thuốc diệt cỏ. Kết quả cho thấy năng suất ổn định hơn, chất lượng quả được cải thiện.

Từ những mô hình cụ thể có thể thấy, HTX không chỉ là nơi tổ chức sản xuất mà đang trở thành “trạm trung chuyển” của khoa học - công nghệ vào nông nghiệp.

Một hộ nông dân riêng lẻ khó có khả năng đầu tư đồng bộ hệ thống tưới, nhà sơ chế, thiết bị bảo quản, phần mềm quản lý hay quy trình kiểm soát chất lượng. Nhưng khi liên kết thông qua HTX, chi phí đầu tư và kiến thức kỹ thuật có thể được chia sẻ, đồng thời sản lượng được tập hợp đủ lớn để hình thành vùng nguyên liệu.

Đây cũng là chìa khóa để giải quyết bài toán xuất khẩu. Thị trường quốc tế không chỉ mua một loại quả ngon, mà hướng đến một sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, quy trình sản xuất được kiểm soát, đáp ứng tiêu chuẩn an toàn và có khả năng truy xuất đến vùng trồng, cơ sở đóng gói, lô hàng.

Vì vậy, mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, nhật ký sản xuất điện tử và hệ thống truy xuất nguồn gốc ngày càng trở thành những “hộ chiếu” cần thiết của nông sản khi bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, việc tuyên truyền, hướng dẫn HTX và nông dân áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, xây dựng mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói cần được xem là một nội dung trọng tâm của quá trình hội nhập.

Mỗi vùng trồng được cấp mã số không chỉ giúp nhận diện địa lý mà còn đặt ra yêu cầu về kiểm soát sinh vật gây hại, quy trình chăm sóc, sử dụng vật tư nông nghiệp, thu hoạch và quản lý hồ sơ. Mỗi cơ sở đóng gói có mã số cũng phải đáp ứng những yêu cầu tương ứng về vệ sinh, phân loại, đóng gói, bảo quản và truy xuất.

Nói cách khác, đằng sau một mã số là cả một hệ thống quản trị chất lượng. HTX chính là chủ thể có điều kiện thuận lợi để tổ chức hệ thống ấy ở cấp cơ sở.

Cùng với tiêu chuẩn và truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số đang mở thêm một không gian mới cho HTX. Nhật ký đồng ruộng điện tử, dữ liệu vùng trồng, phần mềm quản lý thành viên, quản lý sản lượng, truy xuất bằng mã QR, nền tảng thương mại điện tử hay các kênh bán hàng trực tuyến có thể biến những thông tin vốn nằm rải rác trong sổ sách thành dữ liệu có thể kiểm chứng và khai thác.

Đặc biệt, chuyển đổi số cần được nhìn rộng hơn việc đưa sản phẩm lên một sàn thương mại điện tử. Đó là quá trình hình thành “thương hiệu số” cho HTX, trong đó chất lượng sản phẩm, câu chuyện vùng trồng, quy trình sản xuất, chứng nhận, mã số, hình ảnh và phản hồi của khách hàng được kết nối thành một hệ sinh thái thông tin.

Khi người tiêu dùng có thể quét mã QR để biết sản phẩm được sản xuất ở đâu, theo tiêu chuẩn nào, bởi HTX nào, quá trình sản xuất ra sao, niềm tin đối với thương hiệu cũng được củng cố.

Đây chính là điểm giao nhau giữa chất lượng sản phẩm, an toàn thực phẩm, chuyển đổi số và tài sản trí tuệ. Một sản phẩm đạt tiêu chuẩn nhưng không có thương hiệu sẽ khó tạo giá trị gia tăng bền vững.

Ngược lại, một thương hiệu được quảng bá mạnh nhưng thiếu chất lượng, thiếu truy xuất và thiếu nền tảng pháp lý cũng khó đi xa. Tài sản trí tuệ vì thế không nên được hiểu đơn thuần là nhãn hiệu hay logo, mà cần được đặt trong tổng thể giá trị của sản phẩm: giống, quy trình, chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu, kiểu dáng bao bì, câu chuyện vùng sản xuất và dữ liệu truy xuất.

Đối với HTX, xây dựng và bảo vệ tài sản trí tuệ là bước chuyển từ bán nông sản sang bán giá trị. Khi nhãn, cam, bưởi hay chanh được gắn với một vùng sản xuất, một quy trình kiểm soát chất lượng và một thương hiệu được bảo hộ, giá trị của sản phẩm không còn chỉ được quyết định bởi giá thu mua tại vườn.

HTX có thêm cơ sở để đàm phán với doanh nghiệp, hệ thống phân phối và đối tác xuất khẩu; đồng thời hạn chế nguy cơ thương hiệu bị sử dụng trái phép hoặc sản phẩm kém chất lượng làm ảnh hưởng uy tín chung.

Tuy nhiên, bên cạnh những chuyển biến tích cực, sản xuất nông nghiệp tại nhiều nơi còn nhỏ lẻ, chất lượng chưa đồng đều; ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất, bảo quản, chế biến còn hạn chế; liên kết với doanh nghiệp chưa bền chặt. Đây cũng là những nguyên nhân khiến không ít sản phẩm dù có tiềm năng nhưng chưa hình thành được chuỗi giá trị đủ mạnh để cạnh tranh ở thị trường lớn.

Vì vậy, phát triển HTX trong giai đoạn mới cần chuyển mạnh từ tư duy hỗ trợ sản xuất sang nâng cao năng lực quản trị chuỗi giá trị. HTX cần được hỗ trợ về đào tạo kỹ thuật, tiêu chuẩn, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, sở hữu trí tuệ và thương mại điện tử; đồng thời tăng khả năng tiếp cận vốn, thiết bị bảo quản, chế biến và nền tảng số.

Cùng với đó, cần thúc đẩy liên kết “HTX - doanh nghiệp - nhà khoa học - Nhà nước”, trong đó doanh nghiệp định hướng thị trường, nhà khoa học cung cấp công nghệ, HTX tổ chức sản xuất còn cơ quan quản lý tạo hành lang tiêu chuẩn và hỗ trợ kết nối.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là có thêm những vùng sản xuất đạt VietGAP hay thêm những mã số vùng trồng. Điều quan trọng hơn là hình thành một nền nông nghiệp biết quản trị chất lượng, biết bảo vệ tài sản trí tuệ, biết sử dụng dữ liệu và biết kể câu chuyện thương hiệu của mình trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.