NÔNG DÂN "LÊN SÓNG" NÔNG SẢN "LÊN HƯƠNG"

Một trong những mô hình tiêu biểu là HTX Chè Tây Trúc Xanh ở xã Quân Chu, tỉnh Thái Nguyên. Dù mới thành lập hơn 3 năm, HTX đã lựa chọn một hướng đi khác biệt: lấy chuyển đổi số làm động lực phát triển nghề chè truyền thống.

Nằm dưới chân những dãy núi phủ mây của Quân Chu là những đồi chè xanh bạt ngàn được chăm sóc bởi nhiều thế hệ đồng bào Dao. Thay vì chỉ tập trung sản xuất chè theo phương thức truyền thống, HTX Tây Trúc Xanh xây dựng chiến lược phát triển dựa trên sự kết hợp giữa giá trị bản địa với công nghệ hiện đại.

Những búp chè tuyển chọn từ các đồi chè lâu năm vẫn được sao khô theo bí quyết truyền thống nhằm giữ nguyên hương vị đặc trưng, nhưng cách HTX đưa sản phẩm đến người tiêu dùng đã thay đổi hoàn toàn.

Người khởi xướng mô hình là bà Trịnh Tú Anh, người có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực nông sản. Sau quá trình khảo sát nhiều vùng nguyên liệu trên cả nước, bà quyết định đầu tư xây dựng HTX tại Quân Chu với mong muốn tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc Dao, đồng thời khôi phục vị thế của danh trà Thái Nguyên.

Điểm đáng chú ý không nằm ở những nhà xưởng hiện đại mà ở cách HTX đầu tư cho con người. Ngay dưới chân đồi chè, những ngôi nhà mái lá trở thành lớp học công nghệ số. Người lao động không chỉ học kỹ thuật chăm sóc chè mà còn được đào tạo về kinh tế số, thương mại điện tử, kỹ năng truyền thông, sáng tạo nội dung số, livestream bán hàng và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quảng bá sản phẩm.

Các cô gái người Dao vốn quen với nương chè nay tự tin cầm điện thoại giới thiệu sản phẩm, kể câu chuyện về quê hương, về quy trình sao chè, phơi chè và những giá trị văn hóa gắn với cây chè. Chính sự chân thực ấy đã tạo nên sức lan tỏa mạnh mẽ trên các nền tảng số, giúp thương hiệu Tây Trúc Xanh tiếp cận hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn người tiêu dùng.

HTX không thay đổi bản chất của sản phẩm mà thay đổi phương thức tạo ra giá trị cho sản phẩm. Mỗi video, mỗi bài viết, mỗi buổi livestream đều góp phần xây dựng thương hiệu, tạo dựng uy tín và hình thành tài sản trí tuệ cho HTX.

Điều quan trọng hơn, chuyển đổi số tại HTX Tây Trúc Xanh không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ mà còn là quá trình thay đổi tư duy của người nông dân. Từ chỗ chỉ biết sản xuất, họ từng bước trở thành những "đại sứ thương hiệu" cho chính sản phẩm mình làm ra.

Khi người sản xuất hiểu cách kể câu chuyện về sản phẩm, hiểu giá trị của thương hiệu và biết kết nối trực tiếp với khách hàng, khoảng cách giữa nông dân và thị trường được rút ngắn đáng kể.

Gia đình ông Triệu Văn Tư là minh chứng rõ nét. Nhiều thế hệ gắn bó với nghề chè, trước đây việc sao chè chỉ diễn ra lặng lẽ trong xưởng nhỏ của gia đình. Sau khi tham gia HTX Tây Trúc Xanh và được tập huấn công nghệ số, cả gia đình bắt đầu livestream quá trình sao chè, chụp ảnh, ghi lại từng công đoạn chế biến để người tiêu dùng trực tiếp theo dõi.

Những hình ảnh chân thực trong livestream thu hút hàng trăm nghìn lượt yêu thích trên mạng xã hội, đồng thời giúp người tiêu dùng thêm tin tưởng vào chất lượng sản phẩm.

Từ những thay đổi tưởng như nhỏ đó, HTX đã xây dựng được hệ thống tiêu thụ ổn định với 10 dòng sản phẩm chè, được chứng nhận VietGAP và đang hướng tới chứng nhận OCOP. Giá trị gia tăng không chỉ đến từ chất lượng chè mà còn từ thương hiệu, uy tín và khả năng tiếp cận thị trường bằng công nghệ số.

Mô hình của HTX Tây Trúc Xanh cho thấy việc đầu tư cho con người là nền tảng của chuyển đổi số. Máy móc, phần mềm hay trí tuệ nhân tạo chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người lao động có đủ kiến thức để khai thác. Việc HTX thường xuyên mời chuyên gia công nghệ, chuyên gia quốc tế trong ngành chè đến đào tạo đã tạo ra môi trường học tập liên tục, góp phần hình thành văn hóa đổi mới sáng tạo ngay trong cộng đồng nông dân.

Đây cũng chính là nền tảng để xây dựng và bảo vệ tài sản trí tuệ. Một thương hiệu mạnh không chỉ được tạo nên bởi logo hay bao bì đẹp mà còn bởi chất lượng ổn định, câu chuyện sản phẩm hấp dẫn và khả năng duy trì niềm tin của người tiêu dùng. Khi HTX hiểu rõ giá trị của nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, chứng nhận chất lượng hay quyền sở hữu trí tuệ đối với các sản phẩm sáng tạo, họ sẽ chủ động hơn trong việc đăng ký bảo hộ, phòng ngừa xâm phạm và khai thác hiệu quả các tài sản vô hình.

Không chỉ dừng ở chuyển đổi số trong tiêu thụ sản phẩm, nhiều HTX tại Thái Nguyên còn mở rộng đổi mới sáng tạo sang lĩnh vực du lịch trải nghiệm, tạo thêm nguồn thu và gia tăng giá trị cho cây chè.

Với gần 22.400 ha chè, Thái Nguyên đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu phát triển du lịch xanh gắn với văn hóa trà. Nhiều HTX đã biến những đồi chè thành không gian trải nghiệm, nơi du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn trực tiếp tham gia hái chè, sao chè, thưởng trà và khám phá bản sắc văn hóa địa phương.

HTX Trà sạch Đạt Phát tại xã Vô Tranh là một ví dụ tiêu biểu. Nhờ kiên trì sản xuất sạch theo quy trình nghiêm ngặt, HTX hiện có bốn sản phẩm OCOP 4 sao và liên kết với khoảng 30 hộ dân trên diện tích hàng trăm héc-ta chè. Điều đặc biệt là HTX không chỉ bán chè mà còn bán trải nghiệm.

Du khách trong và ngoài nước khi đến đây được tham quan đồi chè, trực tiếp thu hái, sao chè, ướp trà sen, tìm hiểu nghệ thuật thưởng trà Việt Nam và khám phá những giá trị văn hóa của đồng bào Sán Chay với điệu múa Tắc Xình - di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Mỗi chuyến tham quan không chỉ mang lại doanh thu từ dịch vụ mà còn góp phần quảng bá thương hiệu chè Thái Nguyên đến bạn bè quốc tế.

Thành công của HTX Đạt Phát là minh chứng rõ ràng cho việc đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu từ công nghệ cao hay những khoản đầu tư lớn. Nhiều khi, sự sáng tạo đến từ việc kết nối các giá trị sẵn có thành một sản phẩm mới có giá trị cao hơn. Một búp chè có thể chỉ mang lại giá trị của nông sản, nhưng khi kết hợp với câu chuyện văn hóa, trải nghiệm du lịch và truyền thông số, giá trị ấy được nhân lên nhiều lần.

Thực tế cho thấy, chuyển đổi số, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo đang mở ra cơ hội lớn cho khu vực kinh tế tập thể. Không chỉ giúp HTX nâng cao năng suất, giảm chi phí sản xuất, tối ưu quản trị và mở rộng thị trường, quá trình này còn tạo điều kiện hình thành các tài sản trí tuệ mới như nhãn hiệu, kiểu dáng bao bì, quy trình công nghệ, nền tảng số, dữ liệu khách hàng hay các sản phẩm du lịch đặc trưng.

Tuy nhiên, để những mô hình như Tây Trúc Xanh hay Đạt Phát được nhân rộng, cần có sự đồng hành của Nhà nước, các cơ quan chuyên môn và tổ chức hỗ trợ HTX trong đào tạo kỹ năng số, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ, xây dựng thương hiệu, phát triển thương mại điện tử và kết nối thị trường.

Đồng thời, cần khuyến khích các HTX mạnh dạn ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, truy xuất nguồn gốc, tự động hóa và các nền tảng quản trị số nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh.

Quan trọng hơn cả là xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo trong khu vực kinh tế tập thể. Văn hóa ấy được hình thành khi mỗi thành viên HTX luôn sẵn sàng học hỏi, tiếp thu công nghệ mới, tôn trọng sáng kiến, bảo vệ thành quả sáng tạo và coi tài sản trí tuệ là nguồn lực phát triển lâu dài. Khi người nông dân biết trân trọng giá trị thương hiệu, biết bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và chủ động sáng tạo, HTX sẽ không chỉ tạo ra những sản phẩm chất lượng mà còn tạo dựng được vị thế bền vững trên thị trường.