TỪ 30 HA NHO
ĐẾN GIẤC MƠ
HẠT NHÂN CHẾ BIẾN

Vùng đất nắng gió Ninh Thuận (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa) từ lâu gắn với cây nho, loại đặc sản được bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ năm 2012. Nhưng nhiều năm qua, phần lớn giá trị của trái nho vẫn dừng ở khâu bán tươi. Rộ vụ thì giá xuống, hết vụ thì hết hàng, người trồng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thương lái và thời tiết. HTX Nho Evergreen bắt đầu từ đúng điểm nghẽn ấy.

Hiện HTX canh tác hơn 30 ha nho, gồm 28,8 ha nho xanh, 0,8 ha nho đỏ và 1 ha nho móng tay, sản lượng khoảng 900 tấn mỗi năm. Với 84 thành viên, HTX vừa cung ứng vật tư đầu vào, chuyển giao kỹ thuật, vừa tổ chức sản xuất và bao tiêu sản phẩm, cùng sự đồng hành của Liên minh HTX tỉnh Khánh Hòa.

Điều làm nên khác biệt của Evergreen không phải diện tích, mà là quyết định không dừng lại ở trái nho tươi. Ở khâu trồng trọt, HTX liên kết với Viện Nha Hố để tiếp nhận chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ thành viên túi bao trái, khuyến khích dùng thuốc sinh học và từng bước áp dụng canh tác hữu cơ. Hệ thống tưới tiết kiệm nước được đưa vào đồng ruộng, lựa chọn gần như bắt buộc ở vùng khô hạn. Kết quả là 17 trong hơn 30 ha đạt chuẩn VietGAP, cơ sở sản xuất đạt chuẩn HACCP.

Nền tảng đó mở đường cho chế biến sâu. Đến nay, HTX đã phát triển 14 sản phẩm từ trái nho, từ nho sấy lạnh, nho sấy dẻo đến rượu nho chưng cất, giấm nho, nước nho lên men. Trong số này, 8 sản phẩm được công nhận OCOP 3-4 sao và 4 sản phẩm đạt danh hiệu sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp khu vực. Cục Sở hữu trí tuệ cũng đã cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu cho ba dòng sản phẩm.

“

HTX tạo giá trị cạnh tranh thông qua khác biệt hóa sản phẩm bằng cách khai thác giá trị đặc sản vùng miền của nho Ninh Thuận

Ông Huỳnh Thanh Hòa — Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX Nho Evergreen Ninh Thuận

Ông Huỳnh Thanh Hòa, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX Nho Evergreen Ninh Thuận, cho biết HTX chủ trương “tạo giá trị cạnh tranh thông qua khác biệt hóa sản phẩm bằng cách khai thác giá trị đặc sản vùng miền của nho Ninh Thuận”, đồng thời khai thác tối đa công suất máy móc để đa dạng hóa sản phẩm, đem lại nhiều lựa chọn cho khách hàng.

Ý nghĩa của hướng đi ấy rất cụ thể. Trái nho tươi có vòng đời bảo quản rất ngắn, càng rộ vụ thì sức ép bán tháo càng lớn. Khi có máy sấy lạnh, kho lạnh và quy trình chế biến đạt chuẩn, HTX có thêm lựa chọn, phần nào bán tươi, phần nào chế biến, phần nào để dành bán trái vụ. Đó là cách giành lại quyền chủ động về giá.

Song song, HTX xây dựng bao bì, tem nhãn, logo đồng bộ và ứng dụng tem truy xuất nguồn gốc, mã QR, các nền tảng số trong bán hàng, bởi với nông sản đặc sản, minh bạch nguồn gốc đã là điều kiện để vào kênh phân phối hiện đại.

Phía sau kết quả sản xuất là một thay đổi ít được nhìn thấy hơn, cách HTX tự tổ chức lại chính mình. Hội đồng quản trị hoạch định chiến lược và mở rộng liên kết; giám đốc điều hành sản xuất kinh doanh; ban kiểm soát kiểm tra, giám sát. Sự phân vai rành mạch này hạn chế chồng chéo giữa quản trị và điều hành, vốn là điểm yếu phổ biến của không ít HTX. Theo ông Huỳnh Thanh Hòa, HTX xác định không ngừng nâng cao năng lực quản trị của bộ máy điều hành, đồng thời “xây dựng liên kết ngang bền vững giữa các gia đình sản xuất đảm bảo gia tăng sản lượng và đồng nhất chất lượng”.

Hội đồng quản trị cũng lấy nhu cầu thị trường làm gốc. Thay vì chỉ lo tiêu thụ những gì thành viên làm ra, HTX chủ động nghiên cứu yêu cầu về chất lượng, quy cách và khả năng tiêu thụ để định hướng sản xuất. Tư duy “sản xuất cái mình có” nhường chỗ cho “phát triển sản phẩm theo nhu cầu thị trường”.

Nhưng bước đi táo bạo nhất của Evergreen là không phát triển đơn lẻ. HTX hiện liên kết với 10 HTX nông nghiệp trên địa bàn, trong đó Evergreen giữ vai trò hạt nhân về chế biến và kết nối thị trường, còn các HTX liên kết mạnh về vùng nguyên liệu.

Điểm mới của mô hình là liên kết không dừng ở mua bán sản phẩm mà đi sâu vào chế biến, các HTX dùng chung cơ sở vật chất và thiết bị của nhau. Với khoảng 2,5-3 tỷ đồng đã đầu tư cho máy rửa nho, máy sấy lạnh, máy sấy nhiệt, kho lạnh, máy chiết rót, Evergreen đủ năng lực chế biến nguyên liệu cho các HTX bạn. Cách làm này giúp cả nhóm tránh đầu tư dàn trải, bài toán khiến nhiều HTX nhỏ mua máy về rồi để đó vì không đủ nguyên liệu chạy hết công suất.

Hướng đi mới đang được thể chế hóa. Với sự hướng dẫn của Liên minh HTX tỉnh Khánh Hòa, Câu lạc bộ các HTX nông nghiệp Nam Khánh Hòa dự kiến ra mắt, tạo khung tổ chức cho hợp tác trong vùng.

Tác động của những thay đổi ấy cuối cùng được đo bằng đời sống thành viên, thu nhập ổn định hơn, kỹ thuật được hỗ trợ, đầu ra bớt phụ thuộc thương lái. Rộng hơn, HTX tạo việc làm cho lao động nông thôn và nâng tầm thương hiệu nho Ninh Thuận.

Chặng tiếp theo là du lịch nông nghiệp, tham quan vùng trồng nho, trải nghiệm công việc nhà vườn, thăm cơ sở chế biến rồi mua sắm sản phẩm OCOP ngay tại chỗ. Nếu thành hình, đó vừa là kênh bán hàng, vừa là kênh quảng bá khó thay thế.

Evergreen cũng không giấu những gì còn thiếu. Vốn tự có mỏng khiến việc tiếp cận tín dụng ưu đãi không dễ; kho xưởng chưa đồng bộ nên máy móc chưa khai thác hết công suất. HTX mong được hệ thống Liên minh HTX đồng hành về vốn, nâng cấp kho xưởng và xúc tiến thương mại.

Ông Huỳnh Thanh Hòa cho biết trong hai năm tới, HTX sẽ tiếp tục củng cố mô hình HTX kiểu mới, tăng cường liên kết đầu ra và phát triển thị trường thông qua xây dựng thương hiệu, đa dạng hóa sản phẩm; đồng thời tìm kiếm đối tác cung cấp dịch vụ đầu vào với chi phí cạnh tranh nhất cho thành viên.

Điều đáng ghi nhận là HTX không chờ hỗ trợ rồi mới hành động. Đổi mới quản trị, đầu tư thiết bị, xây dựng thương hiệu và mở rộng liên kết đều đã làm trước bằng nguồn lực của chính mình. Và đó có lẽ là thông điệp đáng chú ý nhất từ vùng nho Ninh Thuận, hạt nhân của một chuỗi giá trị không được chỉ định, mà hình thành từ chính lựa chọn của người trong cuộc.