HTX – “bà đỡ” thay đổi tư duy, nâng giá trị nông sản

Tại Gia Lai, hơn 251,3 nghìn ha cây trồng hiện tham gia liên kết sản xuất - tiêu thụ, với sự tham gia của 98 HTX, 72 tổ hợp tác, 47 nông hội và 72 doanh nghiệp. Liên kết đang dần trở thành phương thức tổ chức sản xuất quan trọng, trong đó HTX không chỉ là cầu nối giữa nông dân với doanh nghiệp mà còn tổ chức vùng nguyên liệu, chuyển giao kỹ thuật, kiểm soát quy trình và tập hợp sản lượng.

HTX Vinh Phát ở xã Ia Le là một ví dụ. Thành lập năm 2019 với 27 thành viên, HTX ban đầu thu mua dê, bò giống. Bước ngoặt đến từ giữa năm 2023, khi HTX liên kết với Công ty TNHH Syngenta Việt Nam triển khai mô hình trồng bắp lấy giống.

Doanh nghiệp cung cấp giống, hỗ trợ kỹ thuật và cho nông dân vay 15 triệu đồng/ha không tính lãi. HTX đứng ra tổ chức sản xuất, tập huấn và theo dõi quy trình.

Ông Trương Viết Thảo, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX Vinh Phát, cho biết mỗi năm HTX liên kết với các hộ trồng 2 vụ bắp, tổng diện tích khoảng 200 ha.

“Trước khi xuống giống, bà con được tập huấn kỹ thuật ngay tại ruộng. Trong quá trình canh tác, kỹ sư nông nghiệp thường xuyên theo dõi, hướng dẫn xử lý sâu bệnh”, ông Thảo nói.

Nhờ tổ chức sản xuất theo quy trình, năng suất bắp bình quân đạt 4-7 tấn/ha, có hộ đạt 9-10 tấn/ha; sản phẩm được bao tiêu với giá 14.000-15.000 đồng/kg tùy thời điểm.

Các thành viên HTX cho biết lợi nhuận các vụ đạt lợi nhuận hơn 70 triệu đồng/ha, ngay cả khi thời tiết bất lợi vẫn lãi khoảng 50 triệu đồng/ha. Điều đáng nói là nông dân không chỉ có thêm thu nhập mà còn thay đổi cách tiếp cận sản xuất: biết thị trường cần gì, doanh nghiệp yêu cầu gì và phải làm thế nào để đáp ứng.

Nếu Vinh Phát cho thấy sức mạnh của liên kết HTX - doanh nghiệp, HTX Sản xuất - Thương mại và Dịch vụ nông nghiệp Glar lại cho thấy thay đổi tư duy phải bắt đầu từ việc đưa khoa học kỹ thuật vào từng vườn cây.

Thành lập năm 2020 với 15 thành viên, HTX hiện liên kết với hơn 130 hộ dân. Các hộ được hướng dẫn sản xuất cà phê theo tiêu chuẩn 4C, sử dụng phân hữu cơ, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật, không dùng thuốc diệt cỏ, tưới tiết kiệm nước và thu hoạch nhiều đợt nhằm nâng chất lượng hạt. Năng suất đạt 3,5-5 tấn nhân/ha, cao hơn khoảng 1 tấn so với trước.

Ông Uê, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX Glar, cho biết ban đầu bà con còn e ngại vì quy trình sản xuất khá chặt chẽ. “Nhưng khi được hướng dẫn cụ thể, thấy hiệu quả rõ rệt, mọi người dần thay đổi nhận thức, hiểu rằng làm nông phải dựa vào khoa học”, ông Uê chia sẻ.

HTX hiện cung cấp khoảng 1.500 tấn cà phê nhân đạt chuẩn mỗi năm cho doanh nghiệp liên kết, đồng thời đầu tư dây chuyền chế biến ướt, hướng tới xây dựng thương hiệu cà phê chất lượng cao. Đây là bước chuyển quan trọng, từ việc chỉ làm ra nguyên liệu sang chủ động nâng chất lượng, chế biến và tạo dựng tên tuổi cho sản phẩm.

Thực tế cho thấy, năng suất cao chưa chắc đồng nghĩa với giá trị cao. Một sản phẩm có chất lượng nhưng không có thương hiệu rất dễ bị hòa lẫn giữa vô số sản phẩm cùng loại. Vì vậy, xây dựng thương hiệu, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, phát triển nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận hay chỉ dẫn địa lý cần được xem là một phần của quá trình tổ chức sản xuất.

Với HTX, tài sản trí tuệ có thể bắt đầu từ chính những giá trị mà nông dân tạo ra, như tên gọi sản phẩm, dấu hiệu nhận diện, đặc trưng vùng nguyên liệu, quy trình chế biến, thiết kế bao bì, bí quyết sản xuất hay những đặc tính riêng biệt gắn với địa phương. Khi được xác lập và bảo hộ phù hợp, những giá trị ấy tạo thêm cơ sở pháp lý để bảo vệ uy tín và nâng sức cạnh tranh.

Chương trình OCOP cũng mở ra cơ hội để HTX chuyển từ tư duy “bán nông sản” sang “phát triển sản phẩm”. Một sản phẩm OCOP có giá trị không chỉ nhờ chất lượng nguyên liệu mà còn ở quy trình sản xuất, bao bì, thương hiệu, câu chuyện sản phẩm, khả năng truy xuất và thị trường.

Trong nền kinh tế mà người tiêu dùng ngày càng quan tâm sản phẩm được sản xuất ở đâu, bằng nguyên liệu gì và theo quy trình nào, truy xuất nguồn gốc cũng trở thành một phần của năng lực cạnh tranh. Với HTX, mã QR chỉ là “cánh cửa”; giá trị nằm ở hệ thống dữ liệu phía sau về vùng nguyên liệu, hộ sản xuất, quy trình chăm sóc, thu hoạch, sơ chế, chế biến và phân phối. Muốn truy xuất được, HTX phải tổ chức lại sản xuất ngay từ đầu.

Một bước phát triển cao hơn của HTX là mở rộng liên kết từ doanh nghiệp sang viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức khoa học công nghệ. Nếu doanh nghiệp giúp giải bài toán thị trường thì nhà khoa học có thể giúp giải bài toán công nghệ, giống, quy trình sản xuất, bảo quản và chế biến.

Một HTX có vùng nguyên liệu và lực lượng nông dân, nhưng để tạo ra sản phẩm mới, công nghệ mới hay quy trình tối ưu, cần sự tham gia của các nhà khoa học. Ngược lại, kết quả nghiên cứu chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đưa vào vùng sản xuất, hoàn thiện theo nhu cầu thực tế và thương mại hóa thành sản phẩm.

Vì vậy, cần thúc đẩy các mô hình liên kết thực chất HTX - doanh nghiệp - viện nghiên cứu - trường đại học, trong đó mỗi bên đảm nhận một mắt xích nhưng cùng hướng tới mục tiêu biến tri thức thành sản phẩm và sản phẩm thành giá trị.

Trong chuỗi ấy, sở hữu trí tuệ càng quan trọng: kết quả nghiên cứu thuộc về ai, quyền sử dụng ra sao, HTX có quyền khai thác thế nào, doanh nghiệp tham gia thương mại hóa và phân chia lợi ích ra sao cần được xác định rõ.

Khi quyền sở hữu và quyền khai thác minh bạch, HTX không chỉ là nơi tiếp nhận công nghệ mà có thể trở thành chủ thể cùng sáng tạo, sở hữu và khai thác tài sản trí tuệ.

HTX Nông nghiệp và Kinh doanh dịch vụ Kon Gang là một minh chứng cho hiệu quả của tổ chức lại sản xuất. Thành lập năm 2018, HTX hiện có 6 thành viên góp vốn và liên kết với 185 hộ trồng cà phê trên hơn 320 ha, trong đó có 64 hộ đồng bào dân tộc thiểu số.

Ông Trịnh Khắc Dương, Giám đốc HTX, cho biết: “HTX đứng ra làm đầu mối thu mua, chế biến và liên kết với doanh nghiệp tiêu thụ. Khi tham gia chuỗi liên kết, bà con được tập huấn kỹ thuật, sản xuất theo tiêu chuẩn 4C, sản phẩm được cộng giá khoảng 300 đồng/kg”.

Nhờ đó, năng suất cà phê đạt bình quân 4,5 tấn nhân/ha, chất lượng hạt được cải thiện, người dân nâng cao ý thức sản xuất bền vững và bảo vệ môi trường.

Những mô hình trên cho thấy giá trị của HTX không nằm ở việc đứng giữa người nông dân và doanh nghiệp để mua đi, bán lại. Giá trị cốt lõi là khả năng tổ chức một cộng đồng sản xuất cùng tuân thủ tiêu chuẩn, cùng tạo ra một sản phẩm và cùng hưởng lợi từ chất lượng được nâng lên.

Có thể nói, mỗi HTX thành công cũng là một “trường học” của nông dân. Ở đó, người sản xuất học cách lập kế hoạch, học kỹ thuật, học tiêu chuẩn, quản lý chất lượng, tiếp cận thị trường và hiểu rằng giá trị của nông sản không chỉ nằm ở sản lượng.

Nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải nâng giá trị thay vì chỉ tăng sản lượng. Trong bối cảnh đó, HTX cần được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình tổ chức lại sản xuất. Nhưng để làm được điều này, chính HTX cũng phải đổi mới: đổi mới quản trị, xây dựng thương hiệu, bảo hộ nhãn hiệu, quan tâm chỉ dẫn địa lý, phát triển sản phẩm OCOP, kiểm soát truy xuất nguồn gốc, ứng dụng công nghệ và khai thác tài sản trí tuệ.

Cùng với đó, chính sách hỗ trợ HTX cần chuyển từ hỗ trợ đầu vào đơn thuần sang nâng năng lực tạo giá trị, như đào tạo quản trị, chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu, đăng ký và quản lý quyền sở hữu trí tuệ, kết nối doanh nghiệp và nhà khoa học, chế biến sâu và thương mại hóa sản phẩm.

Khi HTX đứng ra tổ chức, doanh nghiệp cùng tham gia, nhà khoa học đồng hành và công nghệ được đưa vào sản xuất, người nông dân có thể thay đổi từ sản xuất theo kinh nghiệm sang theo tiêu chuẩn, từ bán sản phẩm thô sang chế biến, từ phụ thuộc vào thương lái sang tham gia chuỗi và từ chỉ quan tâm năng suất sang quan tâm chất lượng, thương hiệu, thị trường.