SẢN XUẤT THÔNG MINH - ĐÒN BẨY ĐỂ NÔNG SẢN HTX VƯƠN XA

Tại HTX Nông nghiệp Tân Thịnh, xã Chấn Thịnh, tỉnh Lào Cai, hành trình đưa nông sản lên môi trường số bắt đầu từ chính quá trình thay đổi phương thức sản xuất. Nếu trước đây nhiều công đoạn được thực hiện thủ công thì nay HTX đã đầu tư dây chuyền tự động hóa với hệ thống sấy nhiệt, máy phân loại và đóng gói hút chân không.

Với sản phẩm mắc ca, công nghệ không chỉ giúp giảm sức lao động mà còn tạo ra sự đồng đều về chất lượng, giữ được hương vị và kéo dài thời gian bảo quản. Đây là những yếu tố đặc biệt quan trọng đối với một mặt hàng nông sản muốn mở rộng thị trường, bởi chất lượng không thể chỉ phụ thuộc vào kinh nghiệm của người sản xuất mà phải được kiểm soát bằng quy trình.

Đáng chú ý, toàn bộ sản phẩm của HTX được áp dụng mã QR để quản lý và truy xuất nguồn gốc. Người tiêu dùng có thể tiếp cận thông tin về sản phẩm, qua đó tăng tính minh bạch và củng cố niềm tin khi mua hàng.

Hiệu quả thể hiện khá rõ qua những con số. Sản lượng mắc ca của HTX Tân Thịnh tăng từ 6 tấn năm 2022 lên 16 tấn năm 2025, lợi nhuận đạt gần 1 tỷ đồng mỗi năm. Quan trọng hơn, sản phẩm HTX từng bước tạo được uy tín trên thị trường.

Ông Ngô Duy Hiệp, Giám đốc HTX Nông nghiệp Tân Thịnh, cho biết việc ứng dụng công nghệ được thực hiện ở cả khâu sản xuất và quản lý, hướng tới minh bạch và hiệu quả. Từ phương thức bán hàng truyền thống, HTX mở rộng sang Zalo, Facebook, TikTok để tiếp cận khách hàng. Nhờ đó, thị trường của sản phẩm không còn bó hẹp trong địa phương mà có thể tiếp cận khách hàng từ Bắc vào Nam.

Chuyển đổi số trong nông nghiệp không phải khái niệm xa vời. Với HTX, đó có thể bắt đầu từ một dây chuyền chế biến, một phần mềm quản lý, một mã QR hay một gian hàng trực tuyến.

Khi những công cụ này được kết nối thành một chuỗi, giá trị của nông sản được nâng lên theo cách căn bản hơn: sản phẩm được chuẩn hóa, thông tin được minh bạch và thị trường được mở rộng.

Một thay đổi đáng chú ý khác đang diễn ra tại nhiều địa phương trên cả nước là sự xuất hiện ngày càng phổ biến của các kênh bán hàng trực tuyến.

Không chỉ các doanh nghiệp, HTX đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, nhiều nông dân, hộ sản xuất cũng sử dụng mạng xã hội để giới thiệu và bán hàng trực tiếp. Livestream, video ngắn, hình ảnh về vùng trồng, quy trình sản xuất đang trở thành một phương thức quảng bá nông sản mới.

Chị Lò Thị Tình, ở thôn 1, xã Hạnh Phúc, tỉnh Lào Cai, thường xuyên livestream bán các đặc sản địa phương như khoai sọ xá xanh Bản Mù, khoai sâm, khoai lang, măng ớt, gạo... Theo chị Tình, hình thức này giúp khách hàng nhìn thấy sản phẩm thực tế, hiểu hơn về vùng trồng và quy trình chế biến, từ đó yên tâm mua hàng.

Điều đáng nói là khoảng cách địa lý từng là rào cản lớn đối với nông sản vùng cao đang dần được thu hẹp bởi công nghệ. Một sản phẩm ở bản làng hoàn toàn có thể xuất hiện trước hàng nghìn người tiêu dùng ở các đô thị lớn chỉ bằng một chiếc điện thoại.

Một sản phẩm có thể xuất hiện trên hàng chục nền tảng trực tuyến, nhưng nếu thương hiệu chưa được bảo hộ, thông tin chưa chuẩn hóa, nguồn gốc chưa rõ ràng thì lợi thế vẫn rất mong manh.

Với HTX, đăng ký bảo hộ thương hiệu, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì… không đơn thuần là thủ tục pháp lý, mà là cách xác lập quyền đối với giá trị do chính người sản xuất tạo dựng.

Trong nông nghiệp, sản phẩm thường gắn với địa danh, điều kiện tự nhiên, phương thức canh tác và uy tín của cộng đồng. Sở hữu trí tuệ vì thế có thể biến những giá trị tưởng như vô hình thành lợi thế kinh tế cụ thể.

Thương hiệu được bảo hộ giúp HTX có cơ sở pháp lý để khai thác tên gọi, dấu hiệu nhận diện và ngăn chặn hành vi sử dụng trái phép. Nhãn hiệu tập thể tạo dựng uy tín chung cho nhóm sản xuất cùng đáp ứng những tiêu chí nhất định, trong khi nhãn hiệu chứng nhận truyền tải tới thị trường cam kết về nguồn gốc, chất lượng hoặc đặc tính sản phẩm. Với những nông sản có lợi thế đặc thù về địa lý, chỉ dẫn địa lý có thể trở thành một “tài sản chung”, gắn sản phẩm với vùng đất và nâng cao giá trị trên thị trường.

Ngay cả bao bì cũng cần được coi là một tài sản. Trong thương mại điện tử, người tiêu dùng thường tiếp xúc với sản phẩm trước hết qua hình ảnh. Một thiết kế bao bì chuyên nghiệp, nhận diện rõ ràng và được bảo hộ phù hợp không chỉ giúp sản phẩm nổi bật mà còn giảm nguy cơ bị sao chép.

Nếu chuyển đổi số giúp nông sản “đi xa”, thì sở hữu trí tuệ giúp sản phẩm đi xa mà vẫn giữ được danh tính và giá trị riêng.

Trong nền kinh tế số, niềm tin ngày càng được hình thành từ dữ liệu. Một sản phẩm có thể kể câu chuyện hấp dẫn về vùng trồng, quy trình sản xuất hay tiêu chuẩn chất lượng, nhưng những thông tin đó phải được kiểm chứng. Vì vậy, truy xuất nguồn gốc cần được xem là một bộ phận quan trọng của chuyển đổi số nông nghiệp.

Như tại Lào Cai, toàn tỉnh đã có trên 110 doanh nghiệp, HTX với hơn 350 sản phẩm được minh bạch thông tin, rõ nguồn gốc xuất xứ trên hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử nông sản. Trên 260 doanh nghiệp, HTX, hộ gia đình và cá nhân tham gia hệ thống hỗ trợ xúc tiến thương mại, với hơn 500 sản phẩm được đưa lên hệ thống.

Những con số trên cho thấy hạ tầng số đang từng bước trở thành hạ tầng thị trường cho nông sản. Khi mã QR được kết nối với dữ liệu về vùng trồng, quy trình canh tác, chế biến và phân phối, nó không còn đơn thuần là một hình vuông trên bao bì mà trở thành công cụ tạo dựng niềm tin. Dữ liệu truy xuất đồng thời giúp HTX quản lý tốt hơn quá trình sản xuất, phát hiện vấn đề và nâng cao trách nhiệm đối với sản phẩm mang thương hiệu của mình.

Cùng với xây dựng thương hiệu, HTX cần nhận diện sớm nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Khi sản phẩm có uy tín, nguy cơ bị làm giả, làm nhái, sao chép tên gọi, logo, bao bì hoặc sử dụng trái phép hình ảnh thương hiệu cũng gia tăng. Nếu không đăng ký bảo hộ và thiếu cơ chế giám sát, thành quả gây dựng trong nhiều năm có thể bị ảnh hưởng.

Do đó, hỗ trợ HTX về sở hữu trí tuệ cần chuyển từ phổ biến khái niệm sang hướng dẫn những việc cụ thể như lựa chọn đối tượng cần bảo hộ, đăng ký nhãn hiệu, quản lý hệ thống nhận diện, chuẩn hóa bao bì và tem nhãn, xây dựng truy xuất nguồn gốc, theo dõi thị trường và phát hiện vi phạm.

HTX cũng cần lưu giữ hồ sơ về quá trình sử dụng thương hiệu, nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất và phân phối. Đây vừa là dữ liệu phục vụ quản trị, vừa là căn cứ quan trọng khi cần xác minh, xử lý tranh chấp hoặc bảo vệ quyền lợi.

Về phía cơ quan quản lý, các chương trình hỗ trợ cần được triển khai đồng bộ, nhất là tại vùng nông thôn và vùng sản xuất đặc sản. Hỗ trợ không nên dừng ở việc đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử hay tạo mã QR, mà cần hình thành quy trình từ chuẩn hóa sản phẩm, xây dựng thương hiệu, bảo hộ sở hữu trí tuệ, truy xuất nguồn gốc đến quảng bá, phân phối và bảo vệ thị trường.

Có thể nói, chuyển đổi số không chỉ là đưa sản phẩm lên mạng, mà là thay đổi phương thức sản xuất, quản trị và tiếp cận thị trường. Sở hữu trí tuệ cũng không dừng ở giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu hay chỉ dẫn địa lý, mà phải trở thành một phần trong chiến lược phát triển sản phẩm.

Đẩy mạnh sở hữu trí tuệ và chuyển đối số cũng là con đường để HTX chuyển từ tư duy sản xuất những gì mình có sang sản xuất theo nhu cầu thị trường, từ bán sản phẩm sang xây dựng thương hiệu, từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng chất lượng, uy tín và tài sản trí tuệ.