HTX hiện đại hóa sản xuất, mở lối thoát nghèo bền vững

Thực tế cho thấy sản phẩm nông sản của các tỉnh miền núi phía Bắc ngày càng có diện mạo chuyên nghiệp. Thay cho những mặt hàng nông sản bán thô, đóng gói đơn giản là các sản phẩm có bao bì, nhãn hiệu, mã QR truy xuất nguồn gốc và chứng nhận OCOP.

Đằng sau sự thay đổi ấy không chỉ là nỗ lực nâng cấp sản phẩm, mà còn là quá trình tổ chức lại phương thức sản xuất, trong đó HTX giữ vai trò tập hợp và điều phối các hộ thành viên.

Với nông hộ vùng cao, tham gia HTX có ý nghĩa vượt ra ngoài việc trở thành thành viên của một tổ chức kinh tế. Đó là cơ hội tiếp cận hướng dẫn kỹ thuật, thông tin thị trường, phương thức bảo quản và chế biến, đồng thời có thêm đầu mối tìm kiếm khách hàng.

Khi sản xuất được tổ chức theo kế hoạch chung, người dân có thể giảm tình trạng mạnh ai nấy làm, hạn chế sự chênh lệch về chất lượng và nâng cao khả năng thương lượng với bên thu mua.

Thực tế tại Lào Cai cho thấy mô hình này đang từng bước mở rộng. Bà Phạm Thị Hảo, Giám đốc HTX Nông nghiệp Hảo Anh, cho biết từ 20 thành viên ban đầu, HTX đã phát triển lên 80 thành viên trong vùng nguyên liệu.

“Sau 10 năm gắn bó với kinh tế tập thể, sức mạnh lớn nhất của HTX là sự đoàn kết, khả năng kết nối và cùng chia sẻ khó khăn với người dân.”

Bà Phạm Thị Hảo, Giám đốc HTX Nông nghiệp Hảo Anh

Theo bà Hảo, HTX cố gắng kết nối bà con, tổ chức bao tiêu sản phẩm để người sản xuất yên tâm hơn. Sự phát triển về số lượng thành viên vì thế không chỉ phản ánh quy mô tổ chức được mở rộng, mà còn cho thấy người dân có thêm lựa chọn khi tìm kiếm đầu ra cho nông sản.

Tuy nhiên, mở rộng thành viên mới chỉ là bước đầu. Nếu không tổ chức được vùng nguyên liệu, không thống nhất quy trình sản xuất và không tìm được thị trường tiêu thụ, HTX khó tạo ra sự thay đổi thực chất về thu nhập.

Bài toán đặt ra với các HTX là phải chuyển từ tập hợp các hộ sản xuất sang tổ chức một chuỗi cung ứng có phân công trách nhiệm, tiêu chuẩn chất lượng và cơ chế tiêu thụ rõ ràng.

Một trong những điểm yếu cố hữu của nông sản vùng cao là chất lượng và sản lượng thiếu ổn định. Đây là lúc vai trò tổ chức của HTX thể hiện rõ nhất.

Thông qua tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật và kiểm soát quy trình, HTX giúp các hộ thống nhất phương thức canh tác, thu hoạch, sơ chế và bảo quản.

Thay vì chỉ thu gom sản phẩm sau khi người dân đã thu hoạch, HTX có thể tham gia từ đầu vào của quá trình sản xuất, qua đó chủ động hơn trong việc kiểm soát chất lượng nguyên liệu.

Bà Nguyễn Thị Thanh Hương, Giám đốc HTX Chế biến Kinh doanh Tổng hợp Long Đạt, tỉnh Lào Cai, cho biết đơn vị luôn đặt chất lượng, nguồn gốc xuất xứ và an toàn thực phẩm lên hàng đầu.

“Khi sản phẩm đạt chứng nhận OCOP, việc giới thiệu ra thị trường thuận lợi hơn do người tiêu dùng có thêm cơ sở nhận diện và tin tưởng chất lượng. Mã QR trên sản phẩm cho phép người mua tra cứu thông tin về chủ thể sản xuất, địa chỉ và xuất xứ.”

Bà Nguyễn Thị Thanh Hương, Giám đốc HTX Chế biến Kinh doanh Tổng hợp Long Đạt

Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, quá trình chuẩn hóa sản phẩm còn mang ý nghĩa nâng cao năng lực sản xuất. Khi được hướng dẫn theo quy trình cụ thể và tiếp cận yêu cầu của thị trường, người dân từng bước chuyển từ sản xuất dựa trên kinh nghiệm sang sản xuất theo tiêu chuẩn. Năng lực ấy có thể tạo ra lợi ích lâu dài, ngay cả khi thị trường hoặc yêu cầu của khách hàng thay đổi.

Nếu chuẩn hóa giúp sản phẩm đủ điều kiện bước vào thị trường, liên kết với doanh nghiệp sẽ quyết định khả năng duy trì đầu ra và mở rộng quy mô.

Tại Lào Cai, chuỗi chế biến măng Bát Độ là một ví dụ về cách tổ chức liên kết theo hướng này. Theo định hướng phát triển chuỗi giá trị của Liên minh HTX tỉnh, doanh nghiệp đóng vai trò đầu kéo, kết nối với HTX và người trồng măng.

Trong chuỗi đó, người dân đảm nhiệm khâu trồng và thu hái; HTX tư vấn kỹ thuật, tổ chức sơ chế; doanh nghiệp tiếp nhận nguyên liệu, chế biến sâu thành sản phẩm phục vụ xuất khẩu sang các thị trường như Nhật Bản và Đài Loan.

Liên kết giữa các HTX cũng đang tạo thêm hướng đi cho nông sản vùng cao. Tại cửa hàng và gian hàng xúc tiến thương mại của HTX Long Đạt, bên cạnh các sản phẩm chủ lực như thịt lợn sấy, trâu sấy, lạp xưởng, đơn vị còn giới thiệu chè, măng, miến và mật ong OCOP của những HTX khác.

Song song với liên kết trực tiếp, chuyển đổi số đang mở rộng không gian tiêu thụ cho các HTX miền núi. Liên minh HTX tỉnh Lào Cai hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, xây dựng mã số vùng trồng, giới thiệu sản phẩm trên các nền tảng như TikTok, Zalo và tổ chức tập huấn livestream ngay tại vùng sản xuất. Qua đó, người làm ra sản phẩm có thêm cơ hội giới thiệu quy trình, nguồn gốc và đặc trưng hàng hóa đến người tiêu dùng ở nhiều địa phương.

Theo số liệu được cung cấp, Lào Cai hiện có 1.630 HTX, trong đó HTX nông nghiệp chiếm khoảng 60%. Tỉnh đang định hướng phát triển các chuỗi giá trị lúa gạo, măng tre Bát Độ, quế, hồi, dâu tằm, táo mèo và chế biến chè. Đây là những lĩnh vực có khả năng gắn sản xuất với lợi thế địa phương, đồng thời tạo cơ sở hình thành vùng nguyên liệu đủ lớn để thu hút doanh nghiệp.

Với địa bàn miền núi, nơi sinh kế của nhiều hộ dân phụ thuộc vào nông nghiệp, ý nghĩa của mô hình HTX không chỉ nằm ở doanh thu hay giá trị hàng hóa.

Khi sản xuất có tổ chức và đầu ra ổn định hơn, người dân có điều kiện cải thiện thu nhập, duy trì việc làm tại địa phương và giảm nguy cơ phải bán tài sản hoặc vay mượn khi nông sản mất giá.

Những khâu sơ chế, chế biến, đóng gói và vận chuyển được phát triển cùng chuỗi cũng có thể mở thêm việc làm, tạo cơ hội tham gia kinh tế cho nhiều nhóm lao động.

Vì vậy, hỗ trợ kinh tế tập thể ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cần chuyển mạnh từ hỗ trợ đầu vào đơn lẻ sang nâng cao năng lực tổ chức chuỗi. Cùng với đào tạo kỹ thuật và chuyển đổi số, cần chú trọng năng lực quản trị, xúc tiến thương mại, kết nối tín dụng phù hợp và xây dựng hợp đồng liên kết khả thi.

Từ những hộ sản xuất riêng lẻ đến vùng nguyên liệu, từ sản phẩm thô đến hàng hóa có truy xuất nguồn gốc, HTX đang góp phần thay đổi cách thức phát triển kinh tế ở nhiều địa bàn miền núi. Giá trị lớn nhất của mô hình không chỉ là đưa nông sản đi xa hơn, mà còn giúp người dân có thêm năng lực tự tổ chức sản xuất, tiếp cận thị trường, tạo sinh kế và thúc đẩy giảm nghèo bền vững.