Hành trình vươn xa của nông sản HTX: Chỉ ngon là chưa đủ!

Năm 2026, toàn tỉnh Cao Bằng duy trì hơn 1.000 ha trồng dong riềng. Dù diện tích có giảm so với năm trước sau một giai đoạn "phát triển nóng", nhưng sự điều chỉnh này lại mang tính tất yếu để đưa sản xuất về sát với nhu cầu thực tế.

Một vùng nguyên liệu bền vững không thể chỉ trồng vung lên rồi chờ giải cứu, mà phải gắn chặt với công suất chế biến, hợp đồng bao tiêu và những phương án dự phòng khi thị trường biến động.

Trên những rẻo đất tại xã Trà Lĩnh, ông La Văn Giáp (xóm Hùng Quốc 2) đang chăm chút cho hơn 7.500 m2 dong riềng của gia đình. Tham gia mô hình liên kết, ông được hỗ trợ từ giống, phân bón đến kỹ thuật chăm sóc.

“Nhờ tham gia chương trình liên kết, kinh tế gia đình tôi ổn định hơn. Sau khi trừ chi phí, bình quân mỗi vụ nhà tôi thu về trên dưới 50 triệu đồng”, ông Giáp hồ hởi chia sẻ.

Với nhiều hy vọng, ông Giáp cùng hàng chục hộ dân địa phương mong mỏi mô hình này sẽ được duy trì dài lâu để những người nông dân như ông yên tâm bám đất, bám nghề.

Thực tế cho thấy, một chuỗi liên kết chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi rủi ro từ đầu vụ được san sẻ. Khi ấy, doanh nghiệp nắm chắc nguồn nguyên liệu đạt chuẩn, nông dân thở phào vì có đầu ra, còn HTX hoàn thành vai trò chiếc cầu nối dung hòa lợi ích.

Nhiều người lầm tưởng, cứ có cam kết bao tiêu là nông sản nghiễm nhiên lên kệ siêu thị. Nhưng những kênh bán hàng lớn luôn đòi hỏi sự khắt khe về tính đồng nhất và khả năng cung ứng ổn định.

Với dong riềng, hành trình chất lượng phải được theo dõi xuyên suốt từ hạt giống, chất đất, lúc thu hoạch cho đến mẻ sấy, đóng gói. Chỉ một chút sai lệch trong quy trình, thành phẩm sẽ lập tức "lệch nhịp".

Tại xã Minh Tâm, HTX Nông sản Tân Việt Á đang làm rất tốt câu chuyện này. Lấy miến dong Phja Đén làm sản phẩm chủ lực, HTX cất công thu mua bột dong đỏ bản địa tận Nguyên Bình để tạo ra những sợi miến trong, dai, giòn, đun lâu không nát. Sản phẩm đã vinh dự đạt OCOP 4 sao năm 2023 và chứng nhận ISO 22000:2018.

Nhưng với HTX, những tấm giấy khen ấy chỉ là "lời chào hàng" ấn tượng để tạo niềm tin. Để đi đường dài, họ phải duy trì kỷ luật mỗi ngày: từ ghi chép nhật ký sản xuất, quản lý hạn sử dụng, đến xử lý phản hồi khách hàng. Chất lượng, suy cho cùng, là một hệ thống vận hành bền bỉ chứ không chỉ là chiếc nhãn dán trên bao bì.

Khi bước ra thị trường lớn, bao bì chính là điểm chạm đầu tiên giữa nông sản vùng cao và những khách hàng xa lạ. Một thiết kế đẹp chỉ thực sự trọn vẹn khi nó bảo vệ được sản phẩm khỏi ẩm mốc, dập nát trong quá trình vận chuyển dài ngày, đồng thời cung cấp minh bạch mọi thông tin, từ thành phần, ngày sản xuất, hướng dẫn sử dụng đến câu chuyện về giống dong đỏ đặc hữu.

Cùng với bao bì, mã truy xuất (QR code) đang giúp những gói miến dong vượt ra khỏi ranh giới của kiểu "mua bán niềm tin" truyền thống. HTX Tân Việt Á đã khéo léo đặt mã QR tại các phố đi bộ, điểm du lịch để du khách dễ dàng tra cứu.

Tuy nhiên, mã QR sẽ chỉ là thứ trang trí vô hồn nếu dữ liệu bên trong không được cập nhật kỷ luật. Người tiêu dùng ngày nay cần biết lô hàng này sản xuất ngày nào, tiêu chuẩn ra sao và ai là người chịu trách nhiệm.

Chất lượng tốt, bao bì đẹp, nhưng logistics (kho bãi, vận chuyển) mới là thứ quyết định khả năng vươn xa. Giám đốc HTX Tân Việt Á, ông Trần Đức Hiếu, chia sẻ một thực tế: "Vào những ngày nắng ráo, cơ sở có thể làm ra 6-7 tạ miến thành phẩm".

Thực tế tại HTX Tân Việt Á cho thấy sản lượng vẫn đang phụ thuộc nhiều vào "sắc mặt" của thời tiết. Để đáp ứng những đơn hàng lớn, HTX buộc phải dự báo chính xác, chuẩn hóa công nghệ sấy và tuyệt đối không ký hợp đồng vượt quá sức mình.

Bài toán phân phối cũng cần sự tỉnh táo. Không phải cứ lao vào siêu thị hay vung tiền cho sàn thương mại điện tử là thành công. Phố đi bộ hay cửa hàng đặc sản rất tốt để kể câu chuyện thương hiệu; siêu thị mang lại độ phủ sóng lớn nhưng đi kèm áp lực chiết khấu và hàng tồn; sàn điện tử mở rộng tệp khách nhưng ngốn chi phí quảng cáo và đóng gói bưu kiện.

HTX phải biết tự lượng sức, tính toán kỹ biên lợi nhuận sau chi phí để chọn cho mình một "chiến trường" phù hợp nhất.

Nhìn vào con số 12 tấn miến tiêu thụ từ đầu năm, và đều đặn hơn 60 tấn mỗi năm với mức giá 80.000 – 100.000 đồng/kg, tạo việc làm cho gần 10 lao động thời vụ, có thể thấy hướng đi của HTX Tân Việt Á đang mang lại trái ngọt, góp phần đáng kể vào công cuộc xóa đói giảm nghèo tại địa phương.

Chế biến sâu rõ ràng mang lại giá trị cao hơn hẳn việc bán củ tươi. Nhưng để những cánh én nhỏ tạo nên mùa xuân, chính quyền và các cơ quan chuyên môn cần vào cuộc mạnh mẽ hơn nữa.

Việc quy hoạch vùng trồng, hỗ trợ thông tin thị trường, bao bì, truy xuất nguồn gốc và kết nối nhà phân phối cần được ưu tiên nhằm nâng cao năng lực vận hành thực chất của HTX, thay vì chỉ dừng lại ở bề nổi của các hội chợ hay số lượng sản phẩm được cấp chứng nhận.

Cao Bằng đang đứng trước cơ hội lớn để biến củ dong riềng thành một mắt xích giá trị cao. Lời giải cho bài toán này không nằm ở sự phình to nhanh chóng về quy mô, mà là những bước đi chậm nhưng chắc: chất lượng làm nền móng, bao bì kể câu chuyện, logistics tiết kiệm và phân phối thông minh.

Chỉ khi nông dân, HTX, doanh nghiệp và chính quyền cùng nắm tay nhau chia sẻ trách nhiệm, những sợi miến dong mang hương vị núi rừng mới có thể đi thật xa, mang lại ấm no cho người trồng, góp phần xóa đói giảm nghèo ở địa phương, mà vẫn giữ vẹn nguyên bản sắc.

Minh Khuê