Bước ngoặt giúp người dân Nậm Chày "thắng lớn" với cây gừng

Thu nhập từ sản xuất nông nghiệp truyền thống và những cây trồng cũ khó tạo ra bước chuyển đáng kể cho đời sống gia đình. Khi cây gừng được đưa vào canh tác, ông Tú nhận thấy sự khác biệt về khả năng sinh trưởng cũng như giá trị thu được trên cùng diện tích đất.

Gia đình ông Tú hiện có gần 1 ha gừng, năng suất khoảng 10 tấn/ha, giá bán dao động từ 6.000-10.000 đồng/kg. Sau khoảng 7-11 tháng trồng, mỗi ha có thể mang lại doanh thu 60-100 triệu đồng. Trừ chi phí giống, phân bón, chăm sóc và thu hoạch, lợi nhuận đạt khoảng 25-35 triệu đồng/ha/vụ.

Những con số cho thấy cây gừng có khả năng tạo nguồn thu đáng kể đối với hộ nông dân vùng cao, nơi quỹ đất sản xuất và cơ hội chuyển đổi sinh kế còn hạn chế.

Ông Và A Đứng cũng nhận thấy hiệu quả kinh tế của cây gừng cao hơn so với các cây trồng truyền thống. Theo ông, trồng ngô, sắn, lúa đòi hỏi nhiều công sức nhưng thu nhập thấp, trong khi gừng cho kết quả tốt hơn nếu được canh tác đúng kỹ thuật. Thực tế từ các hộ đi trước đã tạo thêm niềm tin để người dân mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng.

Tuy nhiên, ý nghĩa của sự chuyển đổi không chỉ nằm ở mức lợi nhuận cao hơn. Điều đáng chú ý là tư duy sản xuất của người dân đang từng bước thay đổi.

Nếu trước đây lựa chọn cây trồng chủ yếu dựa vào tập quán và kinh nghiệm, thì nay hiệu quả kinh tế, giá bán, nhu cầu thị trường và khả năng tiêu thụ dần trở thành những yếu tố được cân nhắc.

Theo ông Nguyễn Ngọc Chiều, Trưởng phòng Kinh tế xã Nậm Chày, địa phương hiện có khoảng 14 ha gừng. Qua bước đầu triển khai, cây trồng này cho thấy những lợi thế nhất định về điều kiện canh tác, đồng thời có thị trường tiêu thụ và khả năng chế biến thành nhiều sản phẩm. Đây là cơ sở để xã định hướng phát triển cây gừng theo hướng hàng hóa, tạo thêm sinh kế cho người dân.

Dù vậy, diện tích khoảng 14 ha vẫn cho thấy quy mô sản xuất còn khiêm tốn. Để cây gừng thực sự trở thành nguồn thu ổn định, bài toán không thể dừng ở việc mở rộng diện tích. Nếu sản lượng tăng nhanh nhưng đầu ra không theo kịp, người trồng vẫn có thể đối mặt với tình trạng giá cả biến động, khó tiêu thụ hoặc phải bán nguyên liệu với giá thấp.

Bởi vậy, phát triển vùng trồng cần đi cùng tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng và xây dựng thị trường. Đây cũng là khoảng trống mà mô hình HTX có thể tham gia giải quyết.

Trong chuỗi giá trị gừng tại Nậm Chày, HTX Dịch vụ nông nghiệp Nậm Chày đang đảm nhận vai trò kết nối giữa các hộ sản xuất với thị trường.

Thay vì để từng gia đình tự tìm nguồn giống, tự học kỹ thuật và tự xoay xở đầu ra, HTX hướng tới tập hợp nguồn lực, hỗ trợ sản xuất và hình thành mối liên kết giữa vùng nguyên liệu với khâu thu mua, chế biến.

Theo ông Hầu A Dính, Giám đốc HTX Nậm Chày, nếu chỉ tiêu thụ gừng tươi, giá trị sản phẩm phụ thuộc nhiều vào diễn biến thị trường ở từng thời điểm. Vì vậy, HTX xác định cần xây dựng chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ.

Người dân có đất đai, công lao động; HTX hỗ trợ giống, hướng dẫn kỹ thuật, thu mua và tìm kiếm đầu ra. Khi nguồn nguyên liệu được duy trì ổn định, HTX mới có điều kiện tổ chức chế biến thành những sản phẩm có giá trị cao hơn.

Cách làm này phản ánh một chức năng quan trọng của kinh tế tập thể tại địa bàn khó khăn, không thay thế vai trò sản xuất của hộ gia đình, mà tổ chức các hộ thành lực lượng có khả năng tham gia thị trường tốt hơn.

Một hộ nông dân đơn lẻ thường khó đáp ứng đồng thời yêu cầu về sản lượng, chất lượng, sơ chế và tính liên tục của nguồn cung. Khi được kết nối trong một mô hình HTX, các hộ có thêm đầu mối hướng dẫn kỹ thuật, tập hợp sản phẩm và tiếp cận khâu tiêu thụ.

Đối với người dân vùng dân tộc thiểu số và miền núi, ý nghĩa của liên kết càng rõ nét bởi nguồn lực đầu tư thường hạn chế, khả năng tiếp cận thông tin thị trường và công nghệ chế biến chưa đồng đều.

Nếu phải tự gánh toàn bộ rủi ro từ sản xuất đến tiêu thụ, nhiều hộ khó mạnh dạn chuyển đổi hoặc mở rộng quy mô. Sự tham gia của HTX giúp giảm bớt những trở ngại đó, tạo điều kiện để người dân sử dụng đất đai và lao động hiệu quả hơn.

Một hướng đi đáng chú ý của HTX Nậm Chày là phát triển chế biến nhằm nâng cao giá trị nông sản. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào việc bán củ gừng tươi theo mùa vụ, nguyên liệu được sử dụng để sản xuất mứt gừng, gừng ngâm mật ong và trà gừng.

Các sản phẩm này đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao của tỉnh Lào Cai, tạo nền tảng ban đầu để nông sản địa phương tiếp cận thị trường với hình thức và giá trị khác so với nguyên liệu thô.

Chế biến giúp kéo dài khả năng sử dụng nguyên liệu, đa dạng hóa sản phẩm và mở thêm cơ hội tiêu thụ. Quan trọng hơn, quá trình này tạo ra nhu cầu tổ chức sản xuất ổn định hơn, bởi HTX phải tính toán lượng nguyên liệu cần thiết, chất lượng đầu vào và năng lực chế biến. Cây gừng vì vậy không chỉ mang lại thu nhập từ diện tích canh tác, mà còn mở ra hướng phát triển hoạt động kinh tế ở khâu sau thu hoạch.

Từ câu chuyện cây gừng ở Nậm Chày có thể thấy, phát triển kinh tế tại các xã miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi không chỉ là lựa chọn cây trồng phù hợp, mà còn là quá trình tổ chức lại phương thức sản xuất.

Một loại cây có hiệu quả kinh tế tốt sẽ khó tạo ra thay đổi lâu dài nếu người dân vẫn sản xuất phân tán, thiếu thông tin và không có đầu ra ổn định. Ngược lại, khi được đặt trong chuỗi liên kết có sự tham gia của HTX, lợi thế về đất đai và lao động mới có cơ hội chuyển hóa thành thu nhập thực tế.

Đối với Nậm Chày, yêu cầu trước mắt là phát triển vùng gừng theo khả năng thích nghi của điều kiện tự nhiên và năng lực tiêu thụ, tránh mở rộng diện tích theo phong trào.

Người dân cần được hướng dẫn quy trình canh tác, lựa chọn giống, sử dụng vật tư hợp lý và phòng trừ sâu bệnh.

HTX cần từng bước nâng cao năng lực quản trị, xây dựng kế hoạch thu mua, phát triển sản phẩm chế biến và tìm kiếm các kênh phân phối phù hợp.

Chính quyền địa phương có thể hỗ trợ định hướng vùng sản xuất, chuyển giao kỹ thuật và kết nối các chương trình hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể.

Quá trình củng cố HTX cũng cần gắn với lợi ích cụ thể của thành viên. Khi có cơ chế hợp tác rõ ràng, người dân được tham gia vào quá trình ra quyết định và lợi ích được phân chia minh bạch, HTX sẽ có nền tảng để phát triển lâu dài.

Với những thôn, xã đặc biệt khó khăn, địa bàn biên giới, an toàn khu và vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, HTX còn có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một mô hình kinh doanh. Đây là đầu mối tập hợp các hộ nhỏ lẻ, tạo cơ hội tiếp cận kỹ thuật, thị trường và việc làm; qua đó góp phần cải thiện sinh kế, hạn chế nguy cơ tái nghèo và khai thác tốt hơn tiềm năng kinh tế tại chỗ.