HTX tạo
chuỗi giá trị,
nâng tầm
đặc sản địa phương

Một trong những điểm yếu cố hữu của sản xuất nông nghiệp nhiều năm qua là tình trạng sản xuất manh mún, thiếu liên kết, phụ thuộc thương lái và chủ yếu bán sản phẩm ở dạng nguyên liệu. Điều đó khiến nông dân thường xuyên rơi vào vòng luẩn quẩn "được mùa mất giá", thu nhập bấp bênh.

Sự phát triển của mô hình HTX kiểu mới đang góp phần giải quyết bài toán này. Thay vì chỉ tập hợp các hộ sản xuất, nhiều HTX đã đóng vai trò "đầu tàu" trong việc tổ chức vùng nguyên liệu, ứng dụng khoa học công nghệ, đầu tư chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Điển hình là HTX Trà hoa vàng Ái Quốc tại xã Xuân Dương, tỉnh Lạng Sơn. Từ một loại dược liệu quý mọc trong rừng, người dân trước đây chỉ hái hoa tươi bán cho thương lái với giá cả bấp bênh.

Nhận thấy giá trị của cây trà hoa vàng chưa được khai thác đúng mức, anh Đặng Văn Quân đã trở về quê lập nghiệp, thành lập HTX và đầu tư hệ thống sấy công nghiệp hiện đại.

Việc ứng dụng công nghệ chế biến đã tạo nên bước ngoặt lớn. Những bông trà sau khi sấy vẫn giữ được màu sắc, hương thơm và các hoạt chất quý, kéo dài thời gian bảo quản, đồng thời nâng giá trị sản phẩm lên nhiều lần so với bán tươi.

Giá trà hoa vàng khô hiện đạt khoảng 3 triệu đồng/kg, mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững không chỉ cho thành viên HTX Ái Quốc mà còn cho nhiều người dân địa phương.

Quan trọng hơn, HTX đã thay đổi tư duy sản xuất của bà con người Dao từ sản xuất tự phát sang liên kết theo chuỗi giá trị. Người dân không còn thấp thỏm tìm đầu ra hay lo bị ép giá mà yên tâm mở rộng diện tích, chăm sóc cây trồng theo quy trình thống nhất.

Song song với thu mua và chế biến, HTX còn chủ động sản xuất cây giống chất lượng cao để phát triển vùng nguyên liệu, tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài.

Có thể thấy, giá trị lớn nhất mà HTX mang lại không chỉ nằm ở doanh thu hay lợi nhuận, mà còn ở khả năng tổ chức lại sản xuất, kết nối người dân với thị trường và nâng cao giá trị của tài nguyên bản địa.

Nếu liên kết sản xuất là nền tảng thì chế biến sâu chính là đòn bẩy giúp HTX Ái Quốc gia tăng giá trị nông sản của thành viên và nông dân liên kết.

Điều này được minh chứng rõ nét qua mô hình của HTX Tài Hoan tại xã Côn Minh, tỉnh Thái Nguyên. Xuất phát từ nghề làm miến truyền thống tồn tại hơn nửa thế kỷ, HTX đã từng bước đầu tư dây chuyền sản xuất hiện đại, xây dựng vùng nguyên liệu dong riềng ổn định và phát triển sản phẩm theo hướng hàng hóa quy mô lớn.

Hiện HTX liên kết với gần 1.000 hộ trồng dong riềng, bao tiêu toàn bộ vùng nguyên liệu hơn 70 ha, mỗi năm thu mua gần 5.000 tấn củ dong.

Sản phẩm miến dong đỏ và miến khoai lang của HTX được sản xuất trên dây chuyền khép kín, đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng, trong đó miến dong đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Nhờ chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường, sản phẩm của HTX không chỉ có mặt tại nhiều hệ thống siêu thị trong nước mà còn xuất khẩu sang Cộng hòa Séc.

Doanh thu hằng năm của HTX hiện đạt trên 20 tỷ đồng, tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động, đồng thời mang lại sinh kế ổn định cho hàng nghìn hộ dân liên kết.

Đáng chú ý, HTX còn chủ động ứng dụng chuyển đổi số, mở rộng tiêu thụ trên các nền tảng Facebook, Zalo, TikTok, giúp sản phẩm tiếp cận nhiều nhóm khách hàng mới, giảm phụ thuộc vào các kênh bán hàng truyền thống.

Những mô hình như HTX Trà hoa vàng Ái Quốc hay HTX Tài Hoan cho thấy, khi HTX đóng vai trò trung tâm của chuỗi giá trị, lợi ích không chỉ thuộc về các thành viên mà còn lan tỏa tới cả cộng đồng nông dân liên kết, góp phần tạo việc làm, giảm nghèo và phát triển kinh tế địa phương.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, chất lượng sản phẩm thôi chưa đủ. Để phát triển bền vững, các HTX cần coi sở hữu trí tuệ là một tài sản đặc biệt quan trọng.

Thực tế cho thấy, nhiều đặc sản địa phương dù có chất lượng cao nhưng vẫn gặp khó khăn do chưa xây dựng được thương hiệu hoặc chưa đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Điều này khiến sản phẩm dễ bị làm giả, làm nhái, bị sử dụng tên gọi trái phép hoặc mất lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

Vì vậy, việc chủ động đăng ký nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì hay quyền tác giả đối với các sản phẩm truyền thông không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là giải pháp bảo vệ giá trị của sản phẩm và uy tín của HTX.

Đối với các HTX sản xuất nông nghiệp, tài sản trí tuệ cần được xem là một bộ phận của chiến lược phát triển dài hạn. Từ khâu xây dựng vùng nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình sản xuất, thiết kế bao bì, phát triển thương hiệu đến quảng bá sản phẩm đều cần gắn với chiến lược sở hữu trí tuệ ngay từ đầu.

Song song với việc đăng ký bảo hộ, các HTX cũng cần nâng cao nhận thức về việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của tổ chức, cá nhân khác; không sử dụng trái phép nhãn hiệu, kiểu dáng, hình ảnh hay công nghệ được bảo hộ. Đây không chỉ là yêu cầu tuân thủ pháp luật mà còn góp phần xây dựng môi trường sản xuất, kinh doanh minh bạch và lành mạnh.

Bên cạnh đó, việc hình thành văn hóa tiêu dùng sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, hợp pháp cũng cần được đẩy mạnh. Khi người tiêu dùng ưu tiên lựa chọn những sản phẩm có thương hiệu, có truy xuất nguồn gốc và được bảo hộ sở hữu trí tuệ, các HTX sẽ có thêm động lực đầu tư nâng cao chất lượng, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Kinh tế tập thể đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, năng lực cạnh tranh và khả năng hội nhập quốc tế. Điều đó đòi hỏi các HTX không chỉ dừng lại ở việc tổ chức sản xuất mà phải trở thành những đơn vị kinh tế hiện đại, biết quản trị chuỗi giá trị, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần tiếp tục tăng cường công tác tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của cán bộ quản lý HTX và các thành viên về vai trò của sở hữu trí tuệ trong phát triển kinh tế tập thể. Các cơ quan chức năng cần hỗ trợ HTX tiếp cận thông tin, tư vấn thủ tục đăng ký bảo hộ, xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm OCOP và xúc tiến thương mại.

Đồng thời, cần khuyến khích các HTX mạnh dạn đầu tư chế biến sâu, đổi mới công nghệ, xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, áp dụng truy xuất nguồn gốc và phát triển các sản phẩm mang bản sắc địa phương gắn với tài sản trí tuệ được bảo hộ.

Thực tiễn từ Lạng Sơn, Thái Nguyên và nhiều địa phương khác cho thấy, khi HTX biết liên kết sản xuất, làm chủ chuỗi giá trị, đầu tư chế biến sâu và xây dựng thương hiệu trên nền tảng sở hữu trí tuệ, những sản vật tưởng chừng chỉ là đặc sản địa phương hoàn toàn có thể vươn xa tới những thị trường lớn trong và ngoài nước.

Đó cũng là con đường để kinh tế tập thể nâng cao hiệu quả hoạt động, gia tăng thu nhập cho thành viên và người dân liên kết, góp phần phát triển nông nghiệp hiện đại, nông thôn giàu đẹp và xây dựng nền kinh tế xanh, bền vững trong giai đoạn mới.