Thực tế tại các địa phương phía Bắc tỉnh Thái Nguyên cho thấy nông nghiệp đang chuyển mình mạnh mẽ từ sản xuất manh mún sang phát triển theo chuỗi giá trị. Nhiều diện tích đất trước đây chỉ trồng lúa, ngô với hiệu quả thấp đã được chuyển đổi sang các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao như sâm Bố chính, chuối tiêu hồng, khoai tây, cây ăn quả...

Quan trọng hơn, sự thay đổi không chỉ nằm ở cơ cấu cây trồng mà còn ở cách nghĩ, cách làm của người dân. Thay vì sản xuất theo tập quán, nông dân đã quan tâm nhiều hơn đến nhu cầu thị trường, liên kết tiêu thụ và ứng dụng tiến bộ kỹ thuật.

Trong các mô hình này, HTX đóng vai trò trung tâm khi tổ chức sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật, xây dựng vùng nguyên liệu và bao tiêu đầu ra.

Mô hình chuối tiêu hồng tại xã Cẩm Giàng là minh chứng rõ nét. Không chỉ thu mua sản phẩm, HTX Nông sản sạch Việt Nam còn hỗ trợ người dân từ khâu giống, kỹ thuật đến xây dựng vùng nguyên liệu.

Nhờ vậy, diện tích chuối tăng gần gấp ba lần chỉ sau một thời gian ngắn, hàng trăm hộ dân tham gia sản xuất, nhiều diện tích đạt tiêu chuẩn VietGAP. Bài học thành công này cũng chính là hướng đi phù hợp đối với cây chè - loại cây trồng có lợi thế đặc biệt của Thái Nguyên.

Nếu các vùng chuyển đổi cây trồng cho thấy vai trò của HTX trong liên kết sản xuất thì xã Vạn Phú lại là hình ảnh tiêu biểu cho quá trình nâng tầm giá trị cây chè thông qua mô hình kinh tế hợp tác.

Những đồi chè phủ xanh sườn Đông dãy Tam Đảo không chỉ mang vẻ đẹp đặc trưng của vùng trung du mà còn đang trở thành vùng nguyên liệu chất lượng cao nhờ định hướng phát triển hữu cơ và bền vững.

Hiện xã Vạn Phú có gần 237ha chè, trong đó phần lớn diện tích đang cho thu hoạch. Đặc biệt, 13ha chè đã được chuyển sang sản xuất theo hướng hữu cơ với sự hỗ trợ của ngành khuyến nông.

Kết quả thực tế cho thấy năng suất vẫn được duy trì ổn định, trong khi chất lượng chè ngày càng được nâng cao, đáp ứng nhu cầu của những phân khúc thị trường có giá trị cao.

Điều đáng ghi nhận là quá trình chuyển đổi này không diễn ra riêng lẻ mà được dẫn dắt bởi các HTX. Chia sẻ về hành trình phát triển vùng chè, chị Đỗ Thị Nguyên, Giám đốc HTX chè Phúc Nguyên, cho biết: "Vùng chè trên sườn đồi đón ánh sáng đồng đều, kết hợp nguồn nước từ dãy Tam Đảo tạo nên nguyên liệu chất lượng cao. Tuy nhiên, muốn phát huy hết lợi thế này thì phải có vùng nguyên liệu đồng nhất, quy trình sản xuất an toàn và liên kết chặt chẽ giữa các hộ dân."

Được thành lập năm 2022 với 9 thành viên, đến nay HTX chè Phúc Nguyên đã phát triển lên hơn 60 thành viên, quản lý 13ha chè đạt tiêu chuẩn VietGAP.

Mỗi ngày, HTX thu mua từ 2-3 tạ chè tươi, chế biến khoảng 4 tấn chè khô mỗi năm, doanh thu vượt 1 tỷ đồng. Những con số ấy không chỉ phản ánh hiệu quả kinh tế mà còn cho thấy sức mạnh của mô hình liên kết trong phát triển vùng nguyên liệu tập trung.

Song song với HTX Phúc Nguyên, HTX Trà và Du lịch sinh thái Vạn Phú cũng đang mở ra hướng đi mới khi kết hợp sản xuất chè với chế biến sâu và phát triển thương hiệu.

Không dừng lại ở trà xanh truyền thống, HTX đã phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm như hồng trà, bạch trà, trà hoa ướp hương tự nhiên; đồng thời đầu tư nhà xưởng, máy móc, bao bì và đẩy mạnh tiêu thụ trên các sàn thương mại điện tử.

Theo chị Triệu Thị Thủy, thành viên HTX Trà và Du lịch sinh thái Vạn Phú, mục tiêu của HTX là xây dựng thương hiệu trà sạch từ chính vùng nguyên liệu địa phương, chuẩn hóa toàn bộ quy trình chế biến để sản phẩm có thể tiếp cận các thị trường khó tính hơn.

Thực tế cho thấy, chất lượng sản phẩm chỉ là điều kiện cần. Trong nền kinh tế hội nhập, điều kiện đủ để sản phẩm có thể chinh phục người tiêu dùng chính là thương hiệu và quyền sở hữu trí tuệ. Đây cũng là nội dung mà các HTX cần đặc biệt quan tâm trong giai đoạn hiện nay.

Nhiều sản phẩm chè có chất lượng rất tốt nhưng vẫn bán dưới dạng nguyên liệu hoặc mang thương hiệu của đơn vị khác vì chưa đăng ký bảo hộ nhãn hiệu.

Không ít trường hợp sản phẩm nổi tiếng bị làm giả, làm nhái, sử dụng tên gọi tương tự gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng, làm giảm uy tín của cả vùng sản xuất. Điều này cho thấy, đầu tư vào sở hữu trí tuệ không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc nếu HTX muốn phát triển bền vững.

Đối với các HTX chè, việc đăng ký nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì, bản quyền thiết kế, mã số mã vạch, tem truy xuất nguồn gốc hay các hình thức bảo hộ tài sản trí tuệ khác sẽ tạo nên "lá chắn" pháp lý quan trọng để bảo vệ thành quả lao động của người sản xuất.

Một sản phẩm chè có bao bì chuyên nghiệp, thông tin minh bạch, mã QR truy xuất nguồn gốc và được bảo hộ thương hiệu sẽ tạo niềm tin lớn hơn với người tiêu dùng trong nước cũng như các đối tác quốc tế. Khi tham gia thương mại điện tử hoặc xuất khẩu, đây gần như là điều kiện bắt buộc để khẳng định tính hợp pháp và nguồn gốc sản phẩm.

Bên cạnh đó, HTX cần xây dựng chiến lược quản trị tài sản trí tuệ ngay từ vùng nguyên liệu. Việc chuẩn hóa quy trình sản xuất, lưu giữ hồ sơ kỹ thuật, kiểm soát chất lượng đồng nhất, xây dựng nhận diện thương hiệu và quảng bá trên nền tảng số sẽ giúp gia tăng giá trị của từng kg chè, thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá bán.

Một vấn đề khác không thể xem nhẹ là nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày càng tinh vi. Hàng giả, hàng nhái, sản phẩm mạo danh thương hiệu chè nổi tiếng xuất hiện trên nhiều kênh bán hàng trực tuyến đã ảnh hưởng không nhỏ đến uy tín của các HTX chân chính.

Để phòng chống tình trạng này, các HTX cần chủ động đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ngay từ khi xây dựng thương hiệu; sử dụng tem chống giả, tem điện tử tích hợp truy xuất nguồn gốc; thường xuyên theo dõi thị trường để phát hiện các hành vi xâm phạm; phối hợp với cơ quan quản lý thị trường, lực lượng chức năng và cơ quan sở hữu trí tuệ trong việc xử lý các hành vi làm giả, làm nhái sản phẩm.

Quan trọng hơn, mỗi thành viên HTX cần được tuyên truyền, nâng cao nhận thức về giá trị của tài sản trí tuệ. Một logo, một mẫu bao bì hay một thương hiệu không đơn thuần là hình ảnh nhận diện mà chính là tài sản có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh lâu dài. Khi hiểu được điều đó, người dân sẽ chủ động gìn giữ uy tín sản phẩm, tuân thủ quy trình sản xuất và cùng nhau bảo vệ thương hiệu chung của HTX.

Để hiện thực hóa những mục tiêu trên, cần tiếp tục có các chương trình hỗ trợ HTX trong xây dựng thương hiệu, tư vấn đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ, thiết kế bao bì, chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc và xúc tiến thương mại.

Đồng thời, các cơ quan quản lý cần tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng nhái, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ nhằm tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh cho các HTX, mang lại thu nhập bền vững cho người dân và khẳng định vị thế của nông sản tỉnh Thái Nguyên trong kỷ nguyên hội nhập.