HTX làm “đầu tàu”
nâng tầm nông sản, mở cánh cửa hội nhập

Nông nghiệp Việt Nam đang chuyển dịch mạnh sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn, an toàn và minh bạch. Trong quá trình ấy, HTX nổi lên như mắt xích quan trọng kết nối hàng nghìn hộ sản xuất nhỏ lẻ thành những vùng nguyên liệu đồng nhất về quy trình, chất lượng và tiêu chuẩn.

Thực tế tại HTX Cát Lý, xã Thuận Hòa (tỉnh Tuyên Quang) là minh chứng rõ nét. Được thành lập năm 2022 với mô hình chăn nuôi, giết mổ và chế biến thịt bò, HTX nhanh chóng nhận ra rằng nếu chỉ phát triển quy mô nội bộ thì khó đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của thị trường. Giải pháp được lựa chọn là xây dựng chuỗi liên kết với các hộ chăn nuôi.

Thay vì mỗi hộ nuôi theo một cách, HTX thống nhất toàn bộ quy trình từ lựa chọn giống, chế độ dinh dưỡng, kiểm soát thức ăn, theo dõi sức khỏe đàn bò đến quy trình xuất bán. Nhờ đó, hàng nghìn hộ dân không còn sản xuất riêng lẻ mà trở thành các "mắt xích" trong một chuỗi giá trị thống nhất.

Đến nay, HTX Cát Lý chủ trì 5 chuỗi liên kết với quy mô hơn 3.500 con bò của 1.381 hộ dân tại 16 xã. Nhưng sự thay đổi không chỉ nằm ở quy mô mà còn thể hiện ở hiệu quả kinh tế.

Anh Thào Thìn Phù, một hộ tham gia liên kết, cho biết trước đây gia đình chỉ nuôi bò theo kinh nghiệm, thiếu kiến thức về dinh dưỡng và chăm sóc nên mất hơn ba năm mới có thể xuất bán. Khi tham gia HTX, cán bộ kỹ thuật thường xuyên hướng dẫn quy trình chăm sóc, kiểm tra sức khỏe vật nuôi, giúp bò phát triển nhanh hơn, giảm rủi ro dịch bệnh và rút ngắn thời gian nuôi.

Quan trọng hơn, người nông dân không còn lo đầu ra. Theo ông Thượng Thái Cát, Giám đốc HTX Cát Lý, việc liên kết giúp HTX chủ động nguồn nguyên liệu đạt chuẩn, đồng thời tạo sinh kế ổn định cho hàng nghìn hộ dân. Giá trị của bò H'Mông cũng không còn được tính đơn thuần bằng trọng lượng mà được gia tăng thông qua chất lượng, quy trình sản xuất và thương hiệu.

Không chỉ là trung tâm của chuỗi liên kết, nhiều HTX đang trở thành đầu tàu đưa nông sản đi xa hơn, chinh phục thị trường xuất khẩu lớn. Điển hình như ở xã Lực Hành (Tuyên Quang), trước đây, không nhiều người nghĩ rằng một loại trái cây quen thuộc như chuối lại có thể xuất hiện trên kệ hàng tại Vương quốc Anh.

Thế nhưng HTX Chuối sạch Chiêu Yên đã làm được điều đó. Khi chuối tươi tiêu thụ khó khăn, thay vì chặt bỏ cây, HTX lựa chọn con đường chế biến sâu, tạo ra các sản phẩm chuối chiên giòn và chuối sấy dẻo.

Giá trị gia tăng được tạo ra từ chính sự đổi mới tư duy. Năm 2024, hai sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3 sao của tỉnh. Đến năm 2025, HTX thu hoạch hơn 200 tấn chuối tươi, gần 60 tấn chuối khô và xuất khẩu trên 3.000 hũ chuối sấy sang Vương quốc Anh.

Đằng sau những con số ấy không chỉ là thành công của một HTX. Đó là minh chứng cho thấy nông sản địa phương hoàn toàn có thể bước vào các thị trường khó tính nếu được tổ chức sản xuất bài bản, đầu tư chế biến, xây dựng thương hiệu và đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn chất lượng.

Từ một loại nông sản bình dân, chuối Chiêu Yên đã trở thành sản phẩm có giá trị xuất khẩu. Đó chính là sức mạnh của chuỗi giá trị, của tài sản trí tuệ và của tư duy phát triển hiện đại.

Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt hàng rào kỹ thuật, tiêu chuẩn sản xuất đã trở thành "ngôn ngữ chung" của thương mại toàn cầu.

Một sản phẩm ngon chưa đủ. Một sản phẩm sạch cũng chưa đủ. Điều thị trường cần là khả năng chứng minh sản phẩm đó được sản xuất ở đâu, bởi ai, theo quy trình nào và có thể truy xuất toàn bộ hành trình từ vùng nguyên liệu đến bàn ăn.

Đó là lý do việc áp dụng các tiêu chuẩn, quy chuẩn sản xuất, cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và hệ thống truy xuất nguồn gốc cần được xem là yêu cầu bắt buộc chứ không còn là lựa chọn.

Đối với HTX, đây không chỉ là điều kiện để xuất khẩu mà còn là công cụ nâng cao năng lực quản trị. Khi vùng nguyên liệu được cấp mã số, toàn bộ quy trình sản xuất phải được chuẩn hóa, ghi chép đầy đủ, kiểm soát thuốc bảo vệ thực vật, phân bón, thời gian thu hoạch và chất lượng sản phẩm.

Khi cơ sở đóng gói được cấp mã số, quy trình sơ chế, bảo quản, đóng gói cũng phải đáp ứng yêu cầu về vệ sinh, an toàn thực phẩm và quản lý chất lượng. Khi hệ thống truy xuất nguồn gốc được áp dụng, mỗi sản phẩm đều có "hồ sơ điện tử", giúp người tiêu dùng và đối tác quốc tế dễ dàng kiểm chứng thông tin.

Nếu tiêu chuẩn là "giấy thông hành" thì chuyển đổi số chính là động lực giúp HTX phát triển nhanh hơn. Hiện nay, nhiều HTX đã bắt đầu ứng dụng phần mềm quản lý vùng nguyên liệu, nhật ký điện tử, mã QR truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử và nền tảng số trong quảng bá sản phẩm.

Nhờ chuyển đổi số, hoạt động quản trị trở nên minh bạch hơn, chi phí giảm xuống, khả năng kết nối với khách hàng trong và ngoài nước được mở rộng. Quan trọng hơn, dữ liệu số giúp HTX chứng minh chất lượng sản phẩm một cách khoa học, thay vì chỉ giới thiệu bằng lời.

Song song với chuyển đổi số, phát triển tài sản trí tuệ đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi HTX. Một sản phẩm có thể bị sao chép. Nhưng thương hiệu, nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì, bí quyết chế biến hay uy tín chất lượng là những tài sản vô hình không thể hình thành trong ngày một ngày hai.

Khi tài sản trí tuệ được xây dựng và bảo hộ, giá trị nông sản không còn phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng mà được quyết định bởi uy tín thương hiệu. Đây cũng là lý do việc tuyên truyền nâng cao nhận thức về sở hữu trí tuệ cần được gắn chặt với hoạt động của HTX.

Mỗi HTX cần hiểu rằng đăng ký nhãn hiệu, xây dựng thương hiệu tập thể, bảo hộ sản phẩm OCOP, áp dụng tiêu chuẩn chất lượng, phát triển bao bì nhận diện và xây dựng thương hiệu số đều là những khoản đầu tư dài hạn cho tương lai.