HTX GIẢI BÀI TOÁN
NÔNG SẢN CHẤT LƯỢNG CAO
NHƯNG GIÁ TRỊ THẤP

Trong nhiều năm, sản xuất nông nghiệp vẫn mang tính nhỏ lẻ, manh mún, thiếu liên kết nên khó đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu.

Khi từng hộ nông dân sản xuất riêng lẻ, việc kiểm soát chất lượng, sử dụng vật tư nông nghiệp, ghi chép nhật ký sản xuất hay truy xuất nguồn gốc gần như không đồng bộ. Đây cũng chính là điểm yếu khiến nhiều loại nông sản dù có chất lượng vẫn khó bước vào những thị trường cao cấp.

Sự ra đời và phát triển của các HTX kiểu mới đã từng bước giải quyết bài toán này. Không chỉ tập hợp nông dân, HTX còn tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, thống nhất quy trình kỹ thuật, kết nối doanh nghiệp, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung và tạo sức mạnh tập thể trong đàm phán thị trường.

HTX Nhãn Nhơn Nghĩa tại xã Nhơn Ái, TP. Cần Thơ là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của mô hình này. Được thành lập năm 2018 với 29 thành viên và hơn 22 ha trồng nhãn Ido, HTX đã giúp người dân chuyển từ tư duy sản xuất tự phát sang tư duy sản xuất theo tiêu chuẩn.

Sau khi dịch bệnh chổi rồng khiến giống nhãn tiêu da bò gần như bị xóa sổ, người dân mạnh dạn chuyển sang trồng nhãn Ido. Nhưng điều tạo nên bước ngoặt không chỉ là thay đổi giống cây mà còn là thay đổi phương thức sản xuất.

HTX chủ động áp dụng quy trình VietGAP trên 18,5 ha, đồng thời xây dựng ý thức tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, ghi chép nhật ký canh tác và kiểm soát chất lượng.

Sự liên kết đã tạo nên sức mạnh tập thể để HTX được cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu sang Mỹ, Trung Quốc, Australia và Nhật Bản. Đây là điều mà từng hộ sản xuất riêng lẻ rất khó có thể thực hiện.

Hiệu quả kinh tế thể hiện rõ khi khoảng 30% sản lượng nhãn của HTX được xuất khẩu hằng năm, với giá bán cao hơn thị trường khoảng 10.000 đồng/kg. Phần còn lại cũng có đầu ra ổn định tại các chợ đầu mối lớn ở TP Hồ Chí Minh.

Với năng suất từ 15-30 tấn/ha và lợi nhuận đạt 200-400 triệu đồng/ha sau khi trừ chi phí, mô hình của HTX đã chứng minh rằng liên kết sản xuất chính là con đường nâng cao thu nhập bền vững cho nông dân.

Trong xu thế hội nhập, việc đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc nếu muốn tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Các chứng nhận như VietGAP, GlobalGAP, cùng hệ thống mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và truy xuất nguồn gốc chính là "hộ chiếu" để nông sản Việt vượt qua hàng rào kỹ thuật của các thị trường khó tính.

Thực tế cho thấy, HTX Nhãn Nhơn Nghĩa chỉ có thể xuất khẩu chính ngạch khi toàn bộ vùng sản xuất được quản lý thống nhất theo quy trình VietGAP, đáp ứng đầy đủ yêu cầu về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, ghi chép nhật ký điện tử và truy xuất nguồn gốc.

Việc được cấp mã số vùng trồng không đơn thuần là một thủ tục hành chính mà là sự ghi nhận quá trình tổ chức sản xuất bài bản, minh bạch và có khả năng kiểm soát chất lượng. Mỗi lô hàng đều có thể truy xuất ngược về từng khu vực sản xuất, từng hộ thành viên và từng quy trình chăm sóc.

Đây cũng là nền tảng để xây dựng niềm tin với đối tác nhập khẩu, góp phần nâng cao uy tín của nông sản Việt trên thị trường quốc tế.

Cùng với mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói cũng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Nếu vùng trồng bảo đảm chất lượng đầu vào thì cơ sở đóng gói quyết định khả năng duy trì chất lượng trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Chỉ khi cả hai mắt xích này được quản lý đồng bộ, nông sản mới đáp ứng được yêu cầu của những thị trường khó tính như Hoa Kỳ, Nhật Bản hay Australia, EU...

Song song với đó, truy xuất nguồn gốc đang trở thành xu hướng tất yếu. Mỗi sản phẩm có mã QR, có đầy đủ thông tin về vùng trồng, quy trình sản xuất, thời gian thu hoạch, đơn vị đóng gói sẽ tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng, đồng thời góp phần bảo vệ thương hiệu trước tình trạng hàng giả, hàng nhái.

Nếu tiêu chuẩn hóa là nền móng thì chuyển đổi số chính là động lực để HTX nâng cao năng lực cạnh tranh.

Như tại HTX Nhãn Nhơn Nghĩa đã đầu tư hệ thống tưới tự động nhằm giảm chi phí lao động, nâng cao hiệu quả sử dụng nước và tăng tính chính xác trong chăm sóc cây trồng. Đồng thời, HTX đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử, mở rộng kênh tiêu thụ và tiếp cận người tiêu dùng trên môi trường số.

Chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc bán hàng trực tuyến mà còn bao gồm số hóa quy trình quản lý sản xuất, nhật ký điện tử, quản lý mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và kết nối dữ liệu giữa nông dân, HTX, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ.

Quan trọng hơn, chuyển đổi số cần được gắn với phát triển tài sản trí tuệ. Một thương hiệu mạnh không chỉ được tạo nên bởi logo hay bao bì đẹp mà còn được xây dựng trên nền tảng chất lượng ổn định, quy trình sản xuất minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Bài học từ HTX nông nghiệp Trinh Phú (xã An Lạc Thôn, TP. Cần Thơ) là minh chứng tiêu biểu. Sau khi tham gia Chương trình OCOP, HTX đã chuẩn hóa toàn bộ quy trình sản xuất, xây dựng vùng nguyên liệu hơn 35 ha đạt chuẩn VietGAP cho 42 thành viên, áp dụng chế phẩm sinh học và đầu tư bài bản cho hoạt động xây dựng thương hiệu.

Sự kết hợp giữa chứng nhận OCOP 4 sao với mã số vùng trồng đã tạo nên "thương hiệu riêng" cho trái vú sữa tím Trinh Phú, đủ điều kiện xuất khẩu chính ngạch sang Hoa Kỳ.

Đó chính là giá trị của tài sản trí tuệ trong nông nghiệp. Khi thương hiệu được bảo hộ, chất lượng được kiểm soát và nguồn gốc được minh bạch, sản phẩm sẽ có giá trị cao hơn, khả năng cạnh tranh lớn hơn và vị thế bền vững hơn trên thị trường.

Việc phát triển thương hiệu số cho HTX vì thế cần được coi là một nhiệm vụ trọng tâm. Không chỉ xây dựng nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý hay nhãn hiệu tập thể, các HTX cần chủ động hiện diện trên các nền tảng số, ứng dụng thương mại điện tử, truyền thông số và quản trị dữ liệu để gia tăng giá trị thương hiệu trong môi trường trực tuyến.

Có thể thấy, vai trò của HTX ngày nay đã vượt xa chức năng liên kết sản xuất truyền thống. HTX đang trở thành trung tâm tổ chức chuỗi giá trị, cầu nối giữa nông dân với doanh nghiệp, thị trường và khoa học công nghệ; đồng thời là lực lượng tiên phong trong chuẩn hóa sản xuất, chuyển đổi số, xây dựng tài sản trí tuệ và phát triển thương hiệu.

Để nông sản Việt chinh phục những thị trường khó tính hơn trong tương lai, việc áp dụng đồng bộ các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, mở rộng cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, tăng cường truy xuất nguồn gốc, phát triển các hệ thống quản lý chất lượng và đẩy mạnh chuyển đổi số cần tiếp tục được triển khai mạnh mẽ trong khu vực kinh tế tập thể.

Đồng thời, mỗi HTX cần nhận thức rằng tài sản trí tuệ không phải là khái niệm xa vời mà chính là giá trị kết tinh từ chất lượng sản phẩm, uy tín thương hiệu, sự minh bạch trong sản xuất và niềm tin của người tiêu dùng.