HTX đánh thức giá trị nông sản vùng cao nhờ đòn bẩy khoa học công nghệ

Xây dưng vùng nguyên liệu
có giá trị

Nông nghiệp miền núi sở hữu nhiều lợi thế về điều kiện sinh thái, giống cây trồng bản địa và tri thức canh tác truyền thống. Tuy nhiên, tài nguyên tự nhiên không tự chuyển hóa thành giá trị kinh tế nếu thiếu quy hoạch, kỹ thuật và phương thức tổ chức sản xuất phù hợp.

Cây chè Shan tuyết cổ thụ ở Suối Tọ là một ví dụ. Những gốc chè hàng trăm năm tuổi mang giá trị sinh học, văn hóa và thương mại, nhưng nếu chỉ khai thác búp tươi rồi bán cho thương lái, phần giá trị lớn nhất vẫn nằm ngoài tay người trồng.

“Sản xuất trà đại trà khó tạo lợi nhuận khi chi phí nguyên liệu đầu vào cao. HTX lựa chọn hướng làm trà đặc biệt, trà di sản, bắt đầu từ việc học hỏi kỹ thuật chế biến tại vùng Dị Võ, Vân Nam, Trung Quốc.”

Ông Hà Đức Thắng, Giám đốc HTX sản xuất chè V-Shantea

Theo ông Hà Đức Thắng, Giám đốc HTX sản xuất chè V-Shantea, sản xuất trà đại trà khó tạo lợi nhuận khi chi phí nguyên liệu đầu vào cao. HTX lựa chọn hướng làm trà đặc biệt, trà di sản, bắt đầu từ việc học hỏi kỹ thuật chế biến tại vùng Dị Võ, Vân Nam, Trung Quốc.

Ngay từ đầu, HTX đã xác định, những cây chè cổ thụ ở Suối Tọ không chỉ là nguồn nguyên liệu, mà còn là di sản cần được gìn giữ. Việc HTX phối hợp với chính quyền địa phương lập hồ sơ công nhận cây di sản cho thấy bảo tồn có thể trở thành một phần trong chiến lược phát triển kinh tế địa phương.

Cùng với bảo tồn, HTX cũng có phương án theo dõi sinh trưởng, chăm sóc, tái sinh và khai thác hợp lý, tránh chạy theo sản lượng trước mắt. Đối với những diện tích trồng mới, việc lựa chọn giống và hướng dẫn kỹ thuật cần dựa trên điều kiện cụ thể của từng vùng.

HTX V-Shantea đứng ra tập hợp các hộ, thống nhất quy trình canh tác, ghi chép sản xuất và tổ chức thu mua, qua đó tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho chế biến, ghặt hái thành công.

Tương tự, mô hình HTX Nông nghiệp Quyết Thanh tại Mộc Châu cũng cho thấy hướng tiếp cận tương tự trong phát triển cây ăn quả. Thành lập năm 2018 với 7 thành viên và 8ha trồng hồng giòn, mận hậu, HTX hiện có 26 thành viên, quản lý 28ha mận và 6ha hồng giòn theo tiêu chuẩn VietGAP.

Quy mô vùng trồng của HTX đang liên tục được mở rộng cùng với yêu cầu chuẩn hóa quy trình. Đây là điều kiện quan trọng để HTX chủ động nguồn cung, đồng thời giúp thành viên hiểu rằng chất lượng thành phẩm được quyết định từ chính vườn cây.

Nâng cao giá trị từ chế biến

Nếu vùng nguyên liệu quyết định chất lượng đầu vào, công nghệ sơ chế và chế biến quyết định khả năng chuyển hóa nguyên liệu thành hàng hóa có giá trị cao, giải bài toán được mùa mất giá. Khi quả tươi khó vận chuyển xa, dễ hư hỏng, sản phẩm sấy có thể mở rộng thời gian lưu thông, tiếp cận thêm những nhóm khách hàng và thị trường.

HTX Quyết Thanh đã đẩy mạnh đầu tư dây chuyền sấy hiện đại từ năm 2020, đồng thời mời kỹ sư chế biến thực phẩm hướng dẫn hoàn thiện quy trình. Hiện HTX duy trì 5 dây chuyền, công suất hơn 1 tấn quả tươi mỗi ngày.

Năm 2025, HTX thu mua và chế biến trên 20 tấn hoa quả sấy các loại, trong tổng sản lượng xuất bán hơn 300 tấn quả mỗi năm. Doanh thu đạt trên 4 tỷ đồng. Những con số phản ánh vai trò của chế biến trong việc mở rộng đầu ra, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường quả tươi.

Điểm đáng chú ý là công nghệ được lựa chọn theo đặc tính từng loại nguyên liệu. Theo thông tin HTX cung cấp, mận và hồng thường được sấy ở 60-70 độ C; xoài và chuối ở khoảng 55-65 độ C. Hệ thống cho phép kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và thời gian, nhằm giữ màu sắc, hương vị tự nhiên.

Công nghệ sấy dẻo loại bỏ khoảng 80-85% độ ẩm, trong khi độ ẩm thành phẩm được kiểm soát ở mức 15-20%, tùy sản phẩm. Nhờ vậy, hoa quả sau chế biến của HTX vẫn giữ được độ mềm dẻo, thay vì khô cứng như một số phương pháp sấy hoàn toàn.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc và an toàn thực phẩm, kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc cần được xem là bộ phận của chuỗi sản xuất, không phải thủ tục bổ sung ở khâu cuối.

Dữ liệu về vùng trồng, thời điểm thu hoạch, mẻ chế biến và ngày đóng gói giúp HTX quản lý chất lượng, xác định nguyên nhân khi phát sinh vấn đề và cung cấp thông tin minh bạch cho khách hàng.

Với trà Phổ Nhĩ của HTX V-Shantea, công nghệ lại được vận dụng theo hướng khác. Trà rời được ủ trong chum từ 8-12 tháng, sau đó ép bằng máy thủy lực tải trọng 80 tấn. Quá trình chuyển hóa có thể kéo dài tới hai năm trước khi sản phẩm ra thị trường.

HTX hiện lưu kho gần 10.000 bánh trà để chờ thời gian chuyển hóa. Thay vì tối đa hóa tốc độ quay vòng hàng hóa, mô hình này lựa chọn tích lũy giá trị qua thời gian, dựa trên kỹ thuật chế biến và điều kiện bảo quản.

Xây nền tảng bền vững

Một thách thức lớn của vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi là khoảng cách giữa yêu cầu công nghệ và khả năng đầu tư. Không phải hộ sản xuất nào cũng đủ vốn mua máy sấy, thiết bị đóng gói hay xây dựng phòng kiểm nghiệm.

Bởi vậy, lựa chọn công nghệ cần bắt đầu từ quy mô, sản lượng, mùa vụ và năng lực vận hành. Với hộ dân, những thiết bị sơ chế, sấy quy mô nhỏ, dễ vệ sinh, tiết kiệm năng lượng và thuận tiện bảo dưỡng có thể là bước khởi đầu.

Với HTX, đầu tư máy móc dùng chung giúp phân bổ chi phí trên nhiều thành viên, tạo điều kiện kiểm soát chất lượng và nâng hiệu suất sử dụng thiết bị. Quy mô đầu tư cần gắn với nguồn nguyên liệu thực tế, tránh mua sắm vượt khả năng khai thác hoặc tạo gánh nặng khấu hao.

Cùng với sấy, bảo quản và đóng gói là những mắt xích cần được tính toán ngay từ đầu. Bao bì phải phù hợp đặc tính sản phẩm, hạn chế hút ẩm, oxy hóa và nguy cơ nhiễm bẩn trong quá trình vận chuyển.

Đối với những hộ chưa đủ điều kiện đầu tư, HTX có thể tổ chức điểm sơ chế tập trung, dịch vụ sấy thuê hoặc thu mua nguyên liệu theo tiêu chuẩn. Song song, cần có sự hỗ trợ về đào tạo kỹ thuật, tín dụng, tư vấn tiêu chuẩn và kết nối cơ sở kiểm nghiệm.

Suy cho cùng, giá trị của công nghệ cuối cùng phải được đo bằng thu nhập, việc làm và khả năng làm chủ sản xuất của người dân. Tại Suối Tọ, HTX V-Shantea thu mua chè tươi với giá khoảng 100.000 đồng/kg. Nhân viên ép bánh có thể nhận lương 18 triệu đồng mỗi tháng, đội ngũ bán hàng đạt 11-12 triệu đồng. Thu nhập từ chuỗi chế biến tạo thêm động lực để người dân bảo vệ những gốc chè cổ thụ và duy trì nguồn nguyên liệu.

Tại HTX Quyết Thanh, việc làm trong xưởng mang lại thu nhập 8-9 triệu đồng mỗi tháng cho lao động địa phương, trong đó có nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số. Các thành viên tuân thủ quy trình trồng VietGAP, chất lượng cao, đổi lại là đầu ra ổn định và giá thu mua được bảo đảm. Mối liên kết ấy giúp HTX có nguyên liệu đồng đều, còn người trồng giảm bớt rủi ro khi thị trường biến động.

Bảy sản phẩm OCOP đạt 3 sao và 4 sao của HTX Quyết Thanh cho thấy vai trò của tiêu chuẩn hóa và xây dựng thương hiệu. Với V-Shantea, sản phẩm Trà sống Thiên Hỷ đạt OCOP 3 sao năm 2022 và đang hướng tới nâng hạng.

OCOP có thể hỗ trợ nhận diện sản phẩm, nhưng để duy trì sức cạnh tranh, HTX vẫn phải liên tục cải tiến chất lượng, bao bì, kênh bán hàng và năng lực đáp ứng đơn hàng, từ đó góp phần tạo nền tảng cho sinh kế bền vững, bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi.