CÀ PHÊ TRƯỜNG SƠN VÀ CÂU HỎI MỘT HỢP TÁC XÃ TỰ ĐẶT CHO CHÍNH MÌNH
Phần lớn báo cáo của hợp tác xã thường mở đầu bằng những thành tích đã đạt được. Báo cáo của HTX Kinh tế Xanh Sài Gòn lại bắt đầu theo một cách khác. Thay vì khẳng định mình là mô hình thành công, HTX thừa nhận vẫn đang trong quá trình hoàn thiện và đặt ra một câu hỏi cốt lõi, hợp tác xã tạo thêm bao nhiêu giá trị cho thành viên so với khi mỗi người sản xuất và kinh doanh riêng lẻ.
Phần lớn báo cáo của hợp tác xã thường mở đầu bằng những thành tích đã đạt được. Báo cáo của HTX Kinh tế Xanh Sài Gòn lại bắt đầu theo một cách khác. Thay vì khẳng định mình là mô hình thành công, HTX thừa nhận vẫn đang trong quá trình hoàn thiện và đặt ra một câu hỏi cốt lõi, hợp tác xã tạo thêm bao nhiêu giá trị cho thành viên so với khi mỗi người sản xuất và kinh doanh riêng lẻ.
“Hợp tác xã tạo thêm bao nhiêu giá trị cho thành viên so với khi mỗi người sản xuất và kinh doanh riêng lẻ?”
Câu hỏi đó xuất phát từ chính những biến động của giai đoạn 2021 đến 2025. Đại dịch, đứt gãy chuỗi cung ứng, thiên tai cùng yêu cầu chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đã tạo ra sức ép chưa từng có đối với khu vực kinh tế tập thể. Dù vậy, khu vực hợp tác xã vẫn duy trì đà phát triển khi khung pháp lý từng bước được hoàn thiện với Nghị quyết số 20 NQ/TW và Luật Hợp tác xã năm 2023, trong khi doanh thu và lợi nhuận bình quân của các hợp tác xã tiếp tục tăng.
Tuy nhiên, HTX Kinh tế Xanh Sài Gòn cho rằng còn một chỉ số đáng quan tâm hơn. Số lượng hợp tác xã trên cả nước tăng nhanh, nhưng tổng số thành viên gần như không thay đổi. Điều đó đặt ra một vấn đề, liệu sức hấp dẫn của mô hình hợp tác xã đối với người dân đã tăng tương xứng với tốc độ phát triển về số lượng hay chưa.
Từ góc nhìn đó, HTX đề xuất đánh giá hiệu quả bằng một thước đo khác. Giá trị của hợp tác xã không nằm ở số lượng pháp nhân hay quy mô tài sản, mà ở mức độ thành viên thực sự tham gia giao dịch và được hưởng lợi. Khi thành viên bán được sản phẩm với giá tốt hơn, giảm chi phí sản xuất, tiếp cận thị trường rộng hơn hoặc có thêm kiến thức và cơ hội sinh kế, hợp tác xã mới tạo ra giá trị gia tăng thực chất. Ngược lại, nếu một hợp tác xã có dự án, có máy móc và có tư cách pháp nhân nhưng thành viên ít giao dịch, thu nhập không được cải thiện thì hiệu quả của mô hình vẫn cần tiếp tục được kiểm chứng.
Đo giá trị HTX bằng lợi ích thực
6 yếu tố phía sau một hạt cà phê
Năm 2023, HTX hình thành sáng kiến Total Feeling nhằm bảo tồn và phát triển Cảnh quan Văn hóa Cà phê Trường Sơn, bắt nguồn từ vùng Hướng Phùng - Khe Sanh, nơi cà phê, rừng, nguồn nước, đa dạng sinh học và tri thức của cộng đồng Bru - Vân Kiều, Pa Cô cùng tồn tại trong một cảnh quan sống.
Ban đầu, Total Feeling có thể được nhìn như một dự án cà phê đặc sản. Nhưng quá trình triển khai cho thấy hạt cà phê chỉ là một phần của câu chuyện. Phía sau sản phẩm còn có đất, nước, rừng, giống, kỹ thuật, tri thức địa phương, sinh kế, dữ liệu, thị trường và niềm tin của người mua.
Từ cách nhìn đó, HTX xây dựng một mô hình phát triển dựa trên 6 trụ cột gồm cảnh quan, tri thức, cộng đồng, thương mại, thể chế và tính liên tục. Trong mô hình này, cà phê không phải mục tiêu cuối cùng mà là công cụ kinh tế để chuyển hóa giá trị của cảnh quan, tri thức bản địa và cộng đồng thành thu nhập, sinh kế và nguồn lực cho phát triển lâu dài.
6 Trụ cột của mô hình Total Feeling
1. Cảnh quan
Đất, nước, rừng nguyên sinh, đa dạng sinh học tại Hướng Phùng — Khe Sanh hình thành thổ nhưỡng đặc thù.
2. Tri thức
Đúc kết tri thức bản địa Bru - Vân Kiều, Pa Cô kết hợp kỹ thuật chế biến cà phê đặc sản hiện đại.
3. Cộng đồng
Gắn kết văn hóa, nâng cao sinh kế và tái đầu tư trực tiếp vào giáo dục cho thế hệ trẻ em bản địa.
4. Thương mại
Thành lập pháp nhân tại California (Mỹ) để phát triển thị trường và trực tiếp kết nối xuất khẩu toàn cầu.
5. Thể chế
Quản trị minh bạch, hệ thống dữ liệu kiểm chứng và xây dựng niềm tin bền vững với đối tác thị trường.
6. Tính liên tục
Duy trì vòng tuần hoàn tái đầu tư tài chính, giữ gìn cảnh quan và sinh kế cho nhiều thế hệ kế thừa.
Để hiện thực hóa cách tiếp cận này, HTX đang triển khai bốn hợp phần thí điểm gồm Trung tâm Học tập Cộng đồng, Trung tâm Nghiên cứu và Giám sát Cảnh quan, mô hình cảnh quan nông lâm kết hợp và Trung tâm Đánh giá Chất lượng Cà phê Đặc sản. Mỗi hợp phần đảm nhận một chức năng khác nhau, từ giáo dục, nghiên cứu, thu thập dữ liệu đến kiểm soát chất lượng và kết nối giá trị của vùng nguyên liệu với thị trường.
Trung tâm Học tập Cộng đồng
Trung tâm Nghiên cứu & Giám sát Cảnh quan
Thu thập dữ liệu môi trường, giám sát độ che phủ rừng, đất, nước và đa dạng sinh học nhằm chứng minh nguồn gốc sinh thái bền vững.
Mô hình Cảnh quan Nông lâm kết hợp
Trồng cà phê dưới tán rừng bản địa, bảo vệ hệ sinh thái đa tầng, chống xói mòn và gia tăng giá trị hương vị cà phê đặc sản.
Trung tâm Đánh giá Chất lượng Cà phê Đặc sản
Hệ thống phòng lab kiểm nghiệm, chấm điểm Q-Grader, kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt và xây dựng hồ sơ truy xuất cho thị trường.
Tại bản Hướng Choa, Trung tâm Học tập Cộng đồng được xây dựng với thư viện, phòng học ngoại ngữ, phòng tin học và khu hỗ trợ dinh dưỡng. Theo tài liệu của HTX, trung tâm phục vụ khoảng 500 hộ đồng bào Bru Vân Kiều và Pa Cô cùng khoảng 1.000 trẻ em, đồng thời hỗ trợ sinh viên Bru Vân Kiều đang theo học tại Đại học Huế. Điểm đáng chú ý là mô hình này mở rộng vai trò của hợp tác xã vượt ra ngoài sản xuất và kinh doanh. Giá trị mà HTX tạo ra không chỉ được đo bằng doanh thu hay lợi nhuận, mà còn bằng khả năng đầu tư trở lại cho giáo dục, nâng cao năng lực của cộng đồng và tạo nền tảng cho phát triển lâu dài.
Tuy vậy, HTX cũng xác định các hoạt động cộng đồng chỉ có thể bền vững khi được bảo đảm bằng một nền tảng kinh tế đủ mạnh. Vì vậy, đơn vị đã thành lập pháp nhân thương mại tại bang California của Hoa Kỳ để phát triển thị trường và kết nối xuất khẩu. Mục tiêu là hình thành một vòng tuần hoàn giá trị, trong đó cảnh quan và cộng đồng tạo nên sản phẩm có bản sắc, dữ liệu và hệ thống kiểm soát chất lượng giúp giá trị đó được kiểm chứng, thị trường tạo ra dòng tiền và nguồn lực tài chính tiếp tục được đầu tư trở lại cho cộng đồng cũng như vùng nguyên liệu.
Bài học Ireland về năng lực chung
Những chuyến học tập và trao đổi tại Ireland và Vương quốc Anh cũng góp phần định hình cách tiếp cận của HTX. Thay vì chỉ quan tâm đến kỹ thuật sản xuất, HTX tập trung nghiên cứu cách các quốc gia tổ chức thành viên, huy động vốn, đầu tư dài hạn, kiểm soát chất lượng và kết nối nghiên cứu với chế biến, tiêu thụ.
Ireland là mô hình để lại nhiều bài học gần với điều kiện của Việt Nam. Phần lớn nông dân vẫn sản xuất trên quy mô hộ, nhưng sức cạnh tranh không đến từ việc từng hộ phải trở thành doanh nghiệp lớn. Thay vào đó, hợp tác xã đứng ra tổ chức những năng lực mà một hộ riêng lẻ khó có thể tự đầu tư, từ thu mua, chế biến, kiểm soát chất lượng đến xây dựng thị trường. Theo tài liệu HTX sử dụng, hệ thống hợp tác xã thuộc mạng lưới ICOS hiện có khoảng 175.000 thành viên và đạt doanh thu kết hợp khoảng 16 tỷ euro.
Từ đó, HTX rút ra một bài học có thể áp dụng cho Việt Nam. Một hộ nông dân rất khó tự đầu tư phòng kiểm nghiệm, kho lạnh, dây chuyền chế biến, thương hiệu hay mạng lưới xuất khẩu. Những năng lực này cần được hình thành ở cấp hợp tác xã và liên kết thành hệ thống để nhiều thành viên cùng khai thác.
Quan sát kinh nghiệm từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Hà Lan, Đức và Ireland, HTX cho rằng điểm chung của các mô hình thành công không nằm ở quy mô từng hộ sản xuất, mà ở năng lực tổ chức của cả hệ thống hợp tác xã. Chính hệ thống đó tạo ra quy mô đủ lớn để cạnh tranh trên thị trường, trong khi từng thành viên vẫn giữ được lợi thế của sản xuất quy mô hộ.
Từ những trải nghiệm thực tế và kinh nghiệm quốc tế, HTX đề xuất bốn ưu tiên cho giai đoạn 2026 đến 2031. Điều đầu tiên là thay đổi cách đo hiệu quả của hợp tác xã. Thay vì chỉ nhìn vào số lượng hợp tác xã hay quy mô tài sản, HTX cho rằng cần đo bằng giá trị mà thành viên thực sự nhận được, như tỷ lệ thành viên có giao dịch với HTX, mức tăng thu nhập ròng, chênh lệch giá bán, chi phí được tiết giảm hay tỷ lệ sản lượng có hợp đồng tiêu thụ.
Ưu tiên tiếp theo là xây dựng các liên hiệp hợp tác xã có chức năng kinh tế thực chất. Những hoạt động đòi hỏi quy mô lớn như chế biến, logistics, kiểm nghiệm chất lượng, phát triển thương hiệu, mua chung, bán chung hay cung cấp dịch vụ tài chính nên được tổ chức ở cấp liên hiệp thay vì để từng HTX cơ sở tự thực hiện.
HTX cũng cho rằng khả năng tiếp cận vốn và làm chủ dữ liệu sẽ quyết định năng lực cạnh tranh của hợp tác xã trong giai đoạn tới. Mục tiêu không chỉ là vay được vốn, mà là xây dựng hệ thống quản trị và dữ liệu đủ minh bạch để HTX trở thành đối tượng có thể được các tổ chức tín dụng cấp vốn với mức độ an toàn cao hơn. Cùng với đó, chính sách hỗ trợ cần chuyển trọng tâm từ đầu tư thiết bị sang phát triển năng lực kinh doanh, bởi máy móc chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng quản trị, tiêu chuẩn, thị trường và đội ngũ vận hành phù hợp.
Đo hiệu quả bằng giá trị thành viên nhận được
Đo lường bằng tỷ lệ thành viên có giao dịch thực tế, mức tăng thu nhập ròng, chênh lệch giá bán, chi phí tiết giảm và tỷ lệ sản lượng có hợp đồng bao tiêu.
Xây dựng liên hiệp HTX có chức năng kinh tế thực chất
Tổ chức các khâu quy mô lớn như logistics, chế biến sâu, kiểm nghiệm, thương hiệu và dịch vụ tài chính ở cấp liên hiệp thay vì phân tán nhỏ lẻ.
Tiếp cận vốn + Làm chủ dữ liệu
Xây dựng hệ thống quản trị và minh bạch hóa dữ liệu để các tổ chức tín dụng cấp vốn an toàn, bền vững và dài hạn cho chuỗi sản xuất.
Chuyển từ đầu tư thiết bị sang phát triển năng lực kinh doanh
Tập trung nâng cao năng lực quản trị, tiêu chuẩn chất lượng, kết nối thị trường và đào tạo đội ngũ vận hành chuyên nghiệp để tối ưu hóa máy móc.
Từ những đề xuất trên, HTX Kinh tế Xanh Sài Gòn đưa ra một cách nhìn khác về mô hình hợp tác xã. Theo đó, hợp tác xã thế hệ mới không chỉ là một tổ chức sản xuất, mà là hạ tầng kinh tế do chính các thành viên sở hữu, giúp những hộ sản xuất quy mô nhỏ tiếp cận những nguồn lực mà họ khó có thể tự xây dựng, từ quy mô sản xuất, tri thức, tiêu chuẩn, dữ liệu, vốn đến thị trường.
Điều khác biệt ở chỗ HTX thừa nhận khoảng cách giữa ý tưởng và một mô hình hợp tác xã vận hành bền vững vẫn còn rất lớn. Xây dựng một trung tâm học tập có thể không quá khó, nhưng duy trì được cơ chế tài chính để trung tâm hoạt động lâu dài lại là câu chuyện khác. Tương tự, xây dựng một thương hiệu cà phê chỉ là bước khởi đầu, còn tạo dựng được hệ thống chất lượng và thị trường đủ ổn định để chia sẻ giá trị bền vững với thành viên mới là thách thức lớn hơn.
Vì vậy, HTX Kinh tế Xanh Sài Gòn không coi mô hình của mình là khuôn mẫu để nhân rộng. HTX mong được xem như một trường hợp thực tiễn để cùng theo dõi, đo lường và phản biện. Điều gì mang lại hiệu quả sẽ được chia sẻ, còn những điều chưa thành công cũng cần được ghi nhận như một phần của quá trình học hỏi. Với một khu vực kinh tế đang chuyển trọng tâm từ phát triển về số lượng sang nâng cao chất lượng, chính sự minh bạch và sẵn sàng nhìn nhận những điều chưa hoàn thiện có thể là giá trị đáng chú ý nhất mà mô hình này mang lại.