HTX
ĐÁNH THỨC TIỀM NĂNG
NÔNG SẢN ĐIỆN BIÊN

Nhiều năm trước, phần lớn nông dân Điện Biên sản xuất theo kinh nghiệm, mạnh ai nấy làm. Cùng một giống cây nhưng quy trình chăm sóc, thu hoạch, sơ chế khác nhau khiến chất lượng sản phẩm thiếu đồng đều. Doanh nghiệp khó xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, còn người dân thường xuyên chịu cảnh phụ thuộc thương lái.

Nghị quyết số 11-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Điện Biên đã xác định phát triển các chuỗi liên kết từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ là hướng đi trọng tâm để tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng hàng hóa tập trung, xanh, thông minh và bền vững.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, HTX được xác định là trung tâm tổ chức sản xuất. Vai trò của HTX không chỉ dừng ở việc tập hợp các hộ nông dân mà còn điều phối toàn bộ chuỗi giá trị, từ xây dựng vùng nguyên liệu, thống nhất quy trình kỹ thuật, kiểm soát chất lượng, kết nối doanh nghiệp đến mở rộng thị trường tiêu thụ.

Chính sự thay đổi trong phương thức tổ chức đã tạo nên bước chuyển từ nền nông nghiệp nhỏ lẻ sang nền nông nghiệp liên kết, nơi mỗi hộ dân không còn sản xuất riêng lẻ mà trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị chung.

Ở bản Na Luông, xã Mường Ảng, HTX Cà phê Chị em là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của mô hình liên kết. Hiện HTX có 6 thành viên cùng 20 hộ vệ tinh, quản lý khoảng 40ha cà phê Arabica.

Điều quan trọng nhất không nằm ở diện tích mà ở việc toàn bộ vùng nguyên liệu của HTX được sản xuất theo quy trình thống nhất.

Theo chị Lò Thị Tiên, thành viên sáng lập HTX Cà phê Chị em, trước đây mỗi hộ chăm sóc theo một cách khác nhau, thời điểm thu hoạch cũng không đồng nhất nên chất lượng nguyên liệu thiếu ổn định.

Khi tham gia HTX, các thành viên được hướng dẫn cùng một quy trình từ chăm sóc, thu hái đến sơ chế sau thu hoạch. Nhờ đó, chất lượng cà phê đồng đều hơn, đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp chế biến.

"Liên kết không chỉ giúp thay đổi cách sản xuất mà còn tạo sự đồng đều về chất lượng nguyên liệu. Khi có vùng nguyên liệu ổn định, doanh nghiệp yên tâm hợp tác, người dân có cơ hội tiêu thụ sản phẩm với giá trị cao hơn", chị Tiên chia sẻ.

Đây cũng là tiền đề để sản phẩm cà phê Arabica Mường Ảng từng bước xây dựng thương hiệu, hướng tới các tiêu chuẩn chất lượng cao, phát triển nhãn hiệu tập thể, truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng và xuất xứ sản phẩm, thương hiệu cùng tài sản trí tuệ trở thành lợi thế cạnh tranh không thể thiếu.

Một sản phẩm có câu chuyện về vùng nguyên liệu, có mã QR truy xuất, có nhãn hiệu được bảo hộ luôn tạo dựng niềm tin lớn hơn trên thị trường.

Nếu cà phê là đặc sản vùng cao thì gạo Mường Thanh là niềm tự hào của cánh đồng lòng chảo lớn nhất Tây Bắc. HTX Dịch vụ tổng hợp Thanh Yên đã cho thấy cách HTX có thể nâng tầm giá trị một nông sản truyền thống. Từ quy mô ban đầu 31ha, vùng sản xuất liên kết hiện đã mở rộng lên khoảng 150ha với gần 200 hộ dân tham gia.

Mỗi năm HTX đưa ra thị trường từ 100-200 tấn gạo. Điều đáng nói là HTX không chỉ thu mua lúa mà còn cung ứng vật tư đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật canh tác, tổ chức thu hoạch và kết nối tiêu thụ.

Chuỗi liên kết khép kín với trung tâm là HTX giúp người dân yên tâm sản xuất, còn doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu ổn định. Đây cũng là nền tảng quan trọng để phát triển các sản phẩm OCOP, xây dựng nhãn hiệu, bao bì chuyên nghiệp, ứng dụng tem điện tử truy xuất nguồn gốc và từng bước đưa gạo Mường Thanh tiếp cận các hệ thống phân phối hiện đại.

Trong xu thế hội nhập, giá trị của một hạt gạo không chỉ được quyết định bởi năng suất mà còn nằm ở khả năng kể câu chuyện về vùng đất, quy trình sản xuất và thương hiệu đã được bảo hộ.

Một ví dụ khác là HTX Dứa mật Pu Lau tại xã Mường Nhà. Khi mới thành lập, HTX chỉ có khoảng 50ha vùng nguyên liệu. Sau ba năm, diện tích tăng lên 150ha và hiện đạt khoảng 200ha.

Mỗi ngày HTX thu mua từ 60-80 tấn dứa để cung cấp cho các chợ đầu mối Hà Nội cùng nhiều nhà máy chế biến tại Hải Phòng, Hưng Yên, Thanh Hóa và nhiều địa phương khác. Đầu ra ổn định đã tạo động lực để người dân mở rộng diện tích, đồng thời nâng cao chất lượng sản phẩm.

Nhưng để giữ vững thị trường lâu dài, sản phẩm không thể chỉ dựa vào sản lượng. Việc xây dựng thương hiệu "Dứa mật Pu Lau", bảo hộ nhãn hiệu, chuẩn hóa vùng nguyên liệu, phát triển mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và ứng dụng công nghệ trong quản lý sản xuất sẽ là những yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh trong tương lai.

Thực tế cho thấy, giá trị lớn nhất của nông sản hiện đại không chỉ nằm ở sản phẩm hữu hình. Thương hiệu, nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì, quy trình sản xuất, dữ liệu truy xuất nguồn gốc hay câu chuyện về vùng nguyên liệu đều là tài sản trí tuệ mang lại giá trị gia tăng lâu dài.

Khi được bảo hộ và khai thác hiệu quả, những tài sản vô hình này giúp sản phẩm tránh bị làm giả, nâng cao uy tín, mở rộng thị trường và tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.

Đối với các HTX Điện Biên, xây dựng tài sản trí tuệ không phải việc làm mang tính hình thức mà là yêu cầu tất yếu trong quá trình chuyển từ sản xuất sang kinh tế nông nghiệp. Đó cũng là con đường để các sản phẩm OCOP không chỉ đạt hạng sao mà còn giữ vững vị thế trên thị trường.

Một HTX khó có thể tự mình giải quyết toàn bộ bài toán về công nghệ, chế biến hay phát triển thương hiệu. Bởi vậy, mô hình liên kết giữa HTX với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học ngày càng trở nên quan trọng.

Doanh nghiệp đóng vai trò đầu tư chế biến, mở rộng thị trường và tiêu thụ sản phẩm; các viện nghiên cứu, trường đại học hỗ trợ tuyển chọn giống, chuyển giao quy trình kỹ thuật, nghiên cứu công nghệ bảo quản sau thu hoạch, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, phát triển sản phẩm mới và tư vấn xác lập quyền sở hữu trí tuệ.

Trong khi đó, HTX là cầu nối đưa những kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất. Mối liên kết HTX – doanh nghiệp giúp rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường, biến các kết quả khoa học thành giá trị thương mại, đồng thời tạo ra nhiều tài sản trí tuệ mới phục vụ phát triển kinh tế địa phương.

Khi doanh nghiệp, nhà khoa học và HTX cùng đồng hành, nông sản không chỉ bán dưới dạng nguyên liệu mà còn có thể chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm và nâng cao giá trị gia tăng.

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, mỗi HTX cần tiếp tục đầu tư vào chuyển đổi số, quản lý dữ liệu vùng trồng, ứng dụng nhật ký điện tử, tem QR truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử và các nền tảng quảng bá trực tuyến.

Song song với đó là chủ động đăng ký nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý, xây dựng bộ nhận diện thương hiệu và khai thác hiệu quả các quyền sở hữu trí tuệ. Khi tài sản trí tuệ trở thành một phần trong chiến lược phát triển, mỗi sản phẩm nông nghiệp sẽ không chỉ được định giá bằng chi phí sản xuất mà còn bằng giá trị thương hiệu và niềm tin của người tiêu dùng.